نویسنده: نورالحق خادمی
موضوع: هنر و فرهنگ حاکمیت های بزرگ افغانستان
ادامه هنر و فرهنگ در دربار دُرانیها
امپراطوری درانی تقریباً بیش از صدسال دوام کرد و با ترور شاه شجاع در سال 1258 قمری در کابل و بعد از تثبیت حدود اربعه کشور و مبارزات ملت رشید و مجاهدان گمنام با دشمنان مکار و دسیسهگر، این امپراطوری جای خود را به امیر دوستمحمد خان محمد زایی داد. (غبار, 1368 ش, ص. 354-509)
در اوئل این امپرتوری مخصوصاً در زمان احمد شاه بابا و تیمورشاه که مدت 45 سال را در بر میگیرد، امنیت داخلی کشور تأمین و مجددا دولت سرتاسری تشکیل و مرکزیت اقتصادی قوی به وجود آمد؛ لذا به تدریج امور زراعتی و تجاری جان گرفت، گرچه دولت بیشتر متوجه سیاست داخلی و خارجی بود. شهرها انکشاف مییافتند و صنایع دستی و محلی رو به رونق بودند. مساجد و مدارس در شهرها مصروف تعلیم علوم بودند. (غبار, 1368 ش, ص. 1/410)
زمان احمد شاه بابا جنگجویان افغانستان هنوز به آن حد از رشد اداری نرسیده بودند که بتوانند همه مناسب و مشاغل را خود بر عهده بگیرند؛ لذا احمد شاه بابا نا گزیر بسیاری از غیر افغانان، مخصوصاً قزلباشان (سپاهیان و دیوان سالاران بازمانده در از دوره صفوی و افشار) را در دستگاه دیوانی و نظامی خود به کار گرفت و تقریباً اکثر منشیان ایشان از قزلباشان بودند. این رفتار احمد شاه بابا بی شباهت به رفتار امیرالمومنین عمر فاروق رضیالله عنه نیست که در زمان خلافتشان دیوان سالاری فارس را ترجمه نموده و در ادارات خود استفاده کردند.
احمد شاه بابا را کما بیش همه تاریخ نگاران سردار بزرگ، مرد پرهیزگار، متشرع و پایبند به امور مذهب حنفی دانستهاند. ایشان در تمام عمر خود، چه در ملازمت و چه در سلطنت، مرتکب ملاهی و مناهی نشدهاند، پاکی طینت ایشان، ضربالمثل افغان¬ها بود. ایشان تنها پادشاهی بودند که در افغانستان تاج بر سر نمینهادند و دستار میبستند و چپن موزه میپوشیدند و به جای تخت بر زمین مفروش مینشستند. امپراتوری صوفی مشرف بودند که به دو تن از مشایخ بلند آوازه روزگار خود، میا عمر (څمکنی) و میا فقیر الله جلال آبادی ارادت داشتند.