بخش دهم (پایانی): طلوع دوباره؟
نویسنده: محبوبی
اینک در پایان این سفر تحلیلی، به جایی رسیدهایم که باید بخشهای علل انحطاط را در کنار هم ببینیم. آنچه از لابلای بخشهای پیشین برآمد، تصویری پیچیده از فرایندی بود که طی قرنها، تمدن اسلامی را از اوج به فرود آورد. هیچیک از این عوامل به تنهایی نمیتوانست چنین سرنوشتی را رقم زند؛ بلکه همافزایی ویرانگر آنها بود که طومار شکوهی دیرینه را درهم پیچید.
از یک سو، عوامل درونی چون آفتی مزمن، پیکره تمدن را از پای درآورد. رکود علمی و فلسفی، چراغ خرد را در خانههای دانش خاموش کرد و خلاقیت فکری را به تقلیدی خشک تبدیل نمود. بسته شدن درهای اجتهاد، پویایی دینداری را گرفت و فهم دین را به تکرار مکررات فروکاست. تفرقههای سیاسی و مذهبی، وحدت امت را به چندپارگی کشید و انرژیهای عظیم را در نزاعهای داخلی هدر داد. اقتصاد ایستا، ناتوان از همگامی با تحولات جهانی، رونق را از بازارها و کشتزارها ربود. و فرهنگ انزوا، دیوار بلند بیاعتمادی میان ما و دیگران کشید و از تعامل ثمربخش با جهان بازماند.