نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسان شناسی
ج. کرامت ذاتی انسان - مبانی قرآنی کرامت انسانی
قرآن کریم در آیات متعددی به مسئله کرامت انسان پرداخته که مهمترین آنها در سوره اسراء است. این آیه با عبارت «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ»(اسرا: 70). به روشنی اعلام میکند که خداوند خود، بنیآدم را تکریم کرده است. این تکریم الهی شامل سه بخش اصلی میشود: برخورداری از مواهب طبیعی «وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ» (همان). روزیهای پاکیزه «وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ» (همان). و برتری بر بسیاری از مخلوقات «وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا» (همان). سوره تین «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» (تین:4). نیز به کمال آفرینش انسان اشاره دارد که خود نشانگر کرامت ذاتی اوست. «احسن تقویم» به معنای بهترین اعتدال و تناسب در آفرینش است که مختص انسان میباشد. همچنین در سوره حجر «فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي» (حجر:29). به نفخ روح الهی در انسان اشاره دارد که موجب سجده فرشتگان شد و این خود نشانهای دیگر از کرامت ویژه انسان است. در روایات اسلامی نیز به این موضوع پرداخته شده است؛ از جمله حدیثی از پیامبر اکرم(ص) که فرمودند: « و خلق الله آدم علی صورته» (متفق علیه). خداوند آدم را به صورت خود آفرید. که بیانگر شرافت و کرامت ذاتی انسان است. - ابعاد کرامت انسانی
کرامت ذاتی انسان در اسلام دارای ابعاد مختلف و متکاملی است که هر کدام نشانگر جنبهای از شرافت انسانی میباشد. بعد وجودشناختی کرامت انسان را میتوان در جایگاه او به عنوان اشرف مخلوقات و خلیفه الهی مشاهده کرد. در قرآن کریم سوره بقره«وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً» (بقره:30). به این مقام انسان اشاره دارد. خلیفهالله بودن انسان نشانگر آن است که او دارای ظرفیتهای بینظیری است که سایر مخلوقات از آن محرومند. این جایگاه ویژه، مبنای کرامت وجودی انسان است. بعد معرفتشناختی کرامت انسان در قدرت عقل و تفکر او تجلی یافته است. قرآن کریم در سوره بقره چنین می¬فرماید: «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ» (بقره:164). این آیه به صراحت بر اهمیت تعقل و بهرهگیری از عقل در شناخت آیات الهی تأکید دارد. به¬علاوه در آیات متعدد دیگر نیز انسان را به تعقل و تفکر دعوت کرده است. این عقل که توانایی کشف حقایق و تمییز خوب از بد را دارد، یکی از مظاهر بارز کرامت انسان است. در روایات اسلامی نیز به اهمیت عقل اشاره شده، از جمله حدیثی مشهوری است که میگوید: «اول ما خلق الله العقل» اولین چیزی که خدا آفرید، عقل بود. بعد ارزشی-اخلاقی کرامت انسان در توانایی او برای تشخیص خوب و بد نمایان میشود. آیات قرآن کریم در سوره شمس «فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا» (شمس: 7-8). به این الهام فطری اشاره دارد که به انسان توانایی تشخیص ارزشها را میدهد. این وجدان اخلاقی که در درون هر انسانی وجود دارد، بعد دیگری از کرامت ذاتی اوست.