۵. د اسلامي انسانپېژندنې مؤلفې
ج. د توازُن محوري
په اسلامي فکري نظام کې انسان د څو اړخیز او ټولګرا موجود په توګه تعریف شوی دی چې هم د دنيوي نعمتونو د بهرهمندۍ اړتیا لري او هم د اخروي کمالاتو ته شوقمند دی. دغه متوازن او همهګونی لیدلوری د اسلامي انسانپېژندنې له هغو اړخونو څخه دی چې له نورو فکري مکتبونو څخه یې جلا کوي، ځکه ډېرې فلسفې او مکاتب په دې برخه کې یا افراط ته تللي او یا تفریط ته.
قرآن کریم په سورهٔ قصص کې په واضح او روان بیان دا بنسټیز اصل تشریح کوي:
«وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا» (قصص: ۷۷).
دغه شریف آیت په صراحت سره څرګندوي چې اسلام نه یواځې د انسان دنيوي اړتیاوو ته بېتوجهی نه کوي، بلکې دا اړتیاوې په یوه معقول او متوازن چوکاټ کې مني. دقیق ټکی دا دی چې قرآن لومړی د آخرتپرستۍ ته اشاره کوي او وروسته د دنيا څخه د بهرهمندۍ خبره کوي—دا د دین اسلام په دې برخه کې حکیمانه لومړیتوبورکول ښيي.
قرآن کریم په سورهٔ بقره کې د باایمانانو دعا په دې ډول نقلوي:
«رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً» (بقره: ۲۰۱).
دغه جامع دعا چې د پېغمبر اکرم (ص) له لوري هم تائید شوې ده، د متوازنې ژوند یو بشپړ نمونه وړاندې کوي. دلته د «حَسَنَة» مراد په دنیا کې له مادي او معنوي نعمتونو څخه دی چې د ژوند دنیايي اړخ خوږ او زغملی کوي، او په آخرت کې د «حَسَنَة» مانا اخروي نعمتونه او د خدای رضا دي.
اسلام د دنیا په اړه یو ابزاري او کاربُردي لید لري. په ګڼو روایتونو کې دنیا د آخرت کروند ته تشبیه شوې ده. دا ښکلې تشبیه څرګندوي چې دنیا د کښت او کار ځای دی او آخرت د حاصل اخیستلو وخت. په مشهور قول کې راغلي چې ځینې یې د عالمانو خبره بولي او ځینې یې حدیث ګڼي: «الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ». دغه فعال او سازنده نظریه د دنیا په وړاندې د منفي افراطي یا محض مادّي لید څخه په بشپړ ډول توپیر لري (عماره، ۱۳۹۷: ۲۶–۲۷).
قرآن کریم په سورهٔ حدید کې په یوه خبردارونکې وینا وايي:
«اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ» (حدید: ۲۰).
دغه آیت ظاهراً دنیا ته بېارزښته پاملرنه ښيي، خو په حقیقت کې یوه خبرداری ده په وړاندې د افراطي دنیاپرستۍ. دقیق ټکی دا دی چې قرآن د دنیا اصلي ارزښت نه نفی کوي، بلکې یې ارزښت د آخرت سره په نسبت کې اندازه کوي. دنیا هغه وخت مذمومه ګڼل کېږي چې هدف اصلي وګرځي؛ نه هغه وخت چې د روح د تعالی لپاره یو وسیله او کارېدونکی وسیله وي.اځې په واکمنانو پورې محدود نهدی، بلکې ټول خلک د ټولنې د فعالیت تر څارنې او په عامه چارو کې د ګډون په برخه کې مسؤل ګڼل شوي دي.