نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسانشناسی
أ. طبیعت دوگانه انسان (جسم و روح)
در اندیشههای دینی، بهویژه در نظام الهیاتی و فلسفی اسلام، انسان موجودی است که از دو عنصر بنیادین مختلف آفریده شده است. یکی در حدّ اعلای عظمت و سطح بالای وجودی؛ یعنی روح و نفس ناطقه، و دیگری ظاهراً در پایینترین مرتبه از نظر ارزش و مادیت؛ یعنی بدن و جسم انسانی. این دوگانگی ماهیت انسان، یکی از مبانی هستیشناختی مهم در فهم صحیح از وجود، مقام و غایت انسان مطرح شده است. این دیدگاه بر این باور است که انسان موجودی است مرکب از دو بعد یا ساحت؛ جسم مادی و روح معنوی که این دو با هم تشکیل هویت کامل انسانی را میدهند. ترکیب انسان از جسم و روح، یکی از اصول اساسی درباره آفرینش انسان در اسلام محسوب میشود که در آیات متعدد قرآن کریم به آن اشاره شده است.
این خلقت فراطبیعی در قرآن با عنوان «روح» ذکر شده و آن بهعنوان یک امر مجرد و غیرمادی معرفی میگردد که تمامی ویژگیهای شناختی، ادراکی، هیجانی و رفتاری انسان به او منتهی میشود. از دیدگاه قرآن کریم، جوهر وجودی انسان را روح تشکیل میدهد که از نفخهای از روح الهی در او ناشی میشود. در آیه «ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ» (السجدة: ۹) خداوند به سامان دادن جسم انسان و دمیدن روح الهی در او اشاره میکند. این آیه روشن میکند که انسان تنها موجودی مادی نیست، بلکه دارای بعدی معنوی و الهی است که منشأ آن ذات خداوند است و این موضوع، انسان را از سایر مخلوقات ممتاز میکند. در آیه دیگری نیز آمده است: «فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ السَّاجِدِين» (الحجر: ۲۹). این دمیده شدن روح الهی در انسان، عظمتی است که باعث تمایز او از دیگر مخلوقات شده و حتی فرشتگان را وادار به سجده کردن به او میکند. امام محمد غزالی چنین بیان میدارد: روح انسان بهگونهای است کـه او را از دیگـر آفریـدگان متمایز کرده است و بـه اعتبـار آن، اشـرف آفریـدههـا است (غزالی، 1384: 1/ 13). این روح الهی، استعدادی تشریعی و تکلیفی به انسان میدهد که میتواند اسماء و صفات خدایی را در خود تصویر کند. این دوگانگی در عرفان و حکمت اسلامی با اهمیت فوقالعادهای همراه است، زیرا انسان را موجودی معرفی میکند که قادر است با تزکیه نفس و حرکت بهسوی خداوند، به کمال ذاتی خود دست یابد.