نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- تجلیات عملی انسانشناسی اسلامی
ج. تعاملات اجتماعی: تجلی مسئولیتپذیری
قرآن کریم با بیان «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا» (حجرات: 13)، اهمیت روابط اجتماعی در اسلام را به روشنی نشان میدهد. به جهت عدم اطالهی کلام، صرفاً به ذکر انواع مسئولیتهای اجتماعی انسان اشاره میشود. مسئولیتهای اجتماعی انسان مسلمان در کل شامل پنج حوزهی اصلی میشود: در قبال خانواده (از پرداخت نفقه تا تربیت صحیح فرزندان)، در برابر همسایگان (رعایت تام و کامل حقوق همسایگی)، در سطح جامعه (از امر به معروف تا نهی از منکر)، در مقابل حکومت اسلامی (پیروی از دستورات رهبر جامعه و زعیم حکومت اسلامی تا مشوره دادن به آنها) و در برابر محیط زیست؛ یعنی حفظ منابع طبیعی. پیامبر اکرم-صلی الله علیه و سلم-در حدیثی جامع در مورد مسئولیتپذیری میفرمایند: «کلکم راعٍ و کلکم مسئولٌ عن رعیته» (صحیح بخاری) که این حدیث مبارک، نشاندهندهی گستردگی مسئولیتپذیری در اسلام است. در این نظام اجتماعی، فردگرایی افراطی غربی جایگاهی ندارد و همهی اعضای جامعه در قبال یکدیگر مسئول شناخته میشوند. این مسئولیتپذیری چندلایه، هم حقوق فردی را محترم میشمارد و هم مصالح جمعی را مورد توجه قرار میدهد. اسلام با این نگاه جامع، الگویی متعادل از روابط اجتماعی ارائه میدهد که هم از انزواطلبی پرهیز میکند و هم از جمعگرایی افراطی دوری میجوید.