همچنین علم را از بند رکود و تحجر آزاد کرد و احتکار خانهها را برای دین منسوخ کرد، اسـلام ارزش و اهمیـت عقل و تلاش فردی را در ذهنها جای داد و خاطرنشان کرد که هر انسانی در مقابل عمل خود مسئول میباشد، از این رو هیچکس نمیتواند منکر بشـود کـه پیشـرفت جهان و طیشدن مراحل علم و تمـدن در سـایۀ اسـلام صـورت گرفتـه و هـیچکس نیست که نداند پیشرفت اروپا و رهایی آن از سلطۀ احبار و رهبان و زنجیرهای کلیسا و نظریات جزمیآن و پیـدایش علـوم طبیعـی و تجربـی و از وحشـیگری بـه تمـدن رسیدن، از اندلس اسلامی نشأت گرفته است.
اندلسی که قرنهای بسـیاری مشـعل فرهنگ و منبع علم و دانش و مدرسۀ هنر و تهذیب در قرون وسطی بود! اگـر امـروز کلمات عدل و مساوات و انسانیت در تمام نقاط هندوستان رواج پیدا کـرده اسـت و در تمام صفحات کتابهای نویسندگان آن دیده میشود و بـر زبـان هـر سـخنران و خطیبی جاری میگردد، جز اسلام کدام آئینی اسـت کـه آن را بـه مـردم ایـن کشـور آموخته و در میانشان ترویج داده است؟ کشوری که قبلا بـا ایـن کلمـات و معـانی شان آنها هیچگونه سابقۀ آشنایی نداشته است.
بازگشت به اسلام «سید ابوالحسن ندوی»
