برگرفته از کتاب: فقه خانواده (وهبه زحیلی)
ترتیب کنند: نورالحق خادمی
موضوع: انواع حقوق و مسئوليتها
حقوق فرزندان
17- مساوات ميان فرزندان
رعايت مساوات ميان فرزندان از نظر اکثريت قاطع علما مستحب و مطلوب است. اما علماي حنبلي، امام بخاري و برخي از مالکيه بر اين باورند که رعايت در بخشش و هديه و در رفتار و برخورد با فرزندان، حتي نوازش و بوسيدن واجب است. در اين مورد حنابله حق به جانب هستند؛ زيرا عدم رعايت عدالت و مساوات ميان فرزندان زمينه را براي منازعه و دشمني و کينه ميان آنها فراهم مينمايد؛ زيرا رعايت اصل “عدالت” از نظر اسلام در همه زمينهها واجب است. در اين ارتباط اضافه بر قرآن روايات زيادي آمده است.
از نعمان بن بشير روايت شده که رسول خدا صلیالله علیه و سلم فرمودهاند:
“ميان فرزندان خود به عدالت رفتار کنيد”.
و اين جمله را سه بار تکرار نموده و مورد تأکيد قرار دادند.
جابر ميگويد: همسر بشير گفت: غلامي را براي پسرم خريداري کن و رسول خدا صلیالله علیه و سلم را براي آن شاهد بنما. او هم نزد رسول خدا صلیالله علیه و سلم آمد و گفت: همسرم به من گفته است که: غلامي را براي فلان پسرش خريداري بنمايم. رسول خدا صلیالله علیه و سلم فرمود: “آن پسر برادران ديگري دارد؟” گفت: بله دارد. رسول خدا صلیالله علیه و سلم فرمود: “به همه آنها ميخواهي چنين هديهاي بدهي؟ گفت: نه. رسول خدا صلیالله علیه و سلم فرمود: اين کار، کار درستي نيست و من جز براي کاري حق و روا شهادت نميدهم”.
و از ابن عباس روايت شده که رسول خدا صلیالله علیه و سلم فرموده است:
“در بخشش و هديه ميان فرزندانتان به يکسان عمل کنيد و اگر من کسي را بر ديگري برتري ميبخشيدم زنان را در اولويت قرار ميدادم”.
حنابله و کساني که رأي آنها را صحيح ميدانند، بر اين باورند که دادن هديه و بخشش اضافه به برخي از فرزندان و محروم نمودن برخي ديگر حرام و باطل است و عملاً کان لم يکن تلقي ميشود و امام احمد ميگويد: اصل بخشش صحيح است، اما پدر و مادر بايد از آن برگردند. ابويوسف هم ميگويد: اگر از طريق بخشش به برخي از آنها بخواهد برخي ديگر را دچار ضرر و زيان بنمايد، کار او باطل است و بايد در آن تجديدنظر نمايد.
اکثريت علما بر اين باورند که مراعات مساوات در ميان فرزندان مستحب است. اگر کسي برخي از آنها را بر برخي ديگر برتري بدهد، بخشش او در عين اينکه صحت دارد، مکروه است و آنان اوامر رسول خدا صلیالله علیه و سلم را حمل بر مندوب و مستحب کردهاند و استدلال مينمايند که انسان در حال حيات در دخل و تصرف اموال خويش آزاد است.
اما شوکاني پس از آنکه پاسخهاي دهگانه اکثر علما را در مورد حديث نعمان ذکر کرده و ضعفشان را بيان نموده و ميگويد: حقيقت موضوع اين است که رعايت عدالت واجب و برتري دادن برخي از فرزندان بر برخي ديگر حرام است. از نظر امام احمد و جمعي ديگر از علما رعايت عدالت، بدين صورت که به پسر ـ همچون ارث ـ دو برابر دختر داده شود، مانعي ندارد؛ زيرا پدر يا مادري که چيزي را به او ميبخشند، اگر هم فوت کنند، همين نسبت از ارث به او ميرسد. اما برخي ديگر ميگويند: در مورد بخشش و هديه ميان پسر و دختر نبايد تفاوتي وجود داشته باشد و به دليل حديث ابن عباس ـ که پيشتر روايت شد ـ ايجاد عدالت و مساوات ميان فرزندان واجب است.
اما پديدهاي که در ميان برخي از جامعهها رواج يافته که دختران را عملاً از ارث محروم مينمايند، حرام و نارواست؛ زيرا خداوند متعال خود سهمشان را معين فرموده و رسول خدا صلیالله علیه و سلم در مورد آنها فرمودهاند:
“براي رفتار خوب و خيرخواهي براي زنان، يکديگر را نصيحت کنيد”.
و به کساني که چندين دختر دارند و براي تأمين معيشت آنها تلاش ميکنند، مژده داده و فرموده است:
“هرکس که دختراني داشته باشد و با آنها به نيکي رفتار نمايد، مانع رفتن او به جهنم ميشوند”.
و در روايت ديگري آمده است:
“هرکس که داراي سه دختر يا خواهر يا دو نفر از آنها باشد و به خوبي با آنها رفتار نمايد و در موردشان به وظيفه خود عمل کند، به بهشت خواهد رفت”.
هرکس که پسران را بر دختران ترجيح دهد و آنها را از ميراث محروم نمايد مرتکب ستم شده و خود را از رحمت خداوند محروم گردانيده و کار او مشابه کار مردم عصر جاهليت است که برخي از آنها دختران خود را زنده به گور ميکردند، به همين خاطر خداوند آنها را مورد عتاب قرار داده که:
{وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (8) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ } … (التکوير / 8-9)
“آنگاه که از دختران زنده به گور شده پرسيده ميشود * که به چه گناهي کشته شده است؟”
و ميفرمايد:
{ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (58) يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } … (النحل / 58-59)
“و هرگاه يکي از آنان را به (تولد) دختر مژده بدهند، چهرهاش سياه ميگردد و در حالي که خشم (و اندوه) خود را فرو ميخورند، از بدي آنچه به او بشارت داده شده، از قبيله خود روي ميپوشاند، آيا او را با خواري نگاه دارد، يا در خاک پنهانش کند؟ وه چه بد داوري ميکردند؟”