تالیف: وهبه زحیلی
موضوع:حقوق اطفال و سالمندان
احکام مربوط به مخارج کودکان
رأی سوم: شافعیه بر این باورند که هرگاه کودکانی دارای پدر نباشند یا پدر آنها توانایی کار و کسب درآمد را نداشته باشد، هزینه زندگی آنها بر مادرشان واجب است؛ زیرا خداوند متعال فرموده است:
﴿لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةُۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوۡلُودٞ لَّهُۥ بِوَلَدِهِ﴾ [البقرة: 233].
«هیچ مادری به خاطر فرزندش و هیچ پدری به خاطر فرزند خود نباید دچار ضرر (و ناراحتی) بشوند».
بدین سبب نفقه فرزندان بر پدر واجب است که فرزندان غیرمستقیم به او تعلق دارند، اما از آنجا که مستقیماً فرزندان از مادر جدا میشوند، و ارتباطی مستحکم میان آنان وجود دارد، به طریق اولی بر مادران واجب است که در صورت توانایی مالی یا کسب درآمد مخارج زندگی کودکان خود را تأمین نمایند. همچنین تأمین مخارج زندگی فرزند بر او لازم است؛ زیرا مادربزرگ در ارتباط با احکام کودکان به منزله مادر است.
رأی چهارم: علمای حنبلی ظاهر رأیشان این است که: هرگاه کودکی از داشتن پدر محروم باشد، تأمین مخارج زندگی او بر وارثان پدر او هریک متناسب با مقدار سهمی که به او تعلق میگیرد، واجب است؛ زیرا خداوند متعال فرمودهاند:
﴿وَعَلَى ٱلمَولُودِ لَهُ رِزقُهُنَّ وَكِسوَتُهُنَّ بِٱلمَعرُوفِ﴾ [البقرة: 233].
«بر کسی که فرزند به او تعلق دارد (پدر) تأمین مخارج و لباس آنها به صورتی شایسته و مطلوب، واجب است».
اما در ادامه آن آیه میفرماید:
﴿وَعَلَى ٱلوَارِثِ مِثلُ ذَٰلِكَ﴾ [البقرة: 233].
«بر وارث هم همانند این واجب است».
در این آیه خداوند مخارج رضاع و سرپرستی کودک را بر پدران آنها واجب گردانیده و سپس وارثین را هم به آنان افزوده است و آنچه را که بر پدر واجب گردانیده بر وارث نیز واجب نموده است.
روزی مردی از رسول خدا صلیالله علیه و سلم پرسید: «با چه کسی نیکی نمایم؟» رسول خدا صلیالله علیه و سلم فرمود: «با مادر، پدر، خواهر و برادرت». در واقع این حدیث در مورد این موضوع بسیار روشن است و رسول خدا صلیالله علیه و سلم آن مرد را به صله رحم و نیکوکاری، راهنمایی فرمود. تأمین مخارج زندگی نیز از جمله نیکوکاری به شمار میرود.
علما در این مورد اتفاقنظر دارند که: نفقه و مخارج نزدیکانی مانند: فرزند و فرزند فرزند، به میزان کفایت بوده و ضروری است و شامل نان، غذا، آب، لباس و محل سکونت ـ و در صورتی که کودک باشد شیر دادن ـ است میزان و کیفیت آن به توانایی مالی نفقه دهنده و اوضاع و احوال اقتصادی در آن زمان و مکان بستگی دارد؛ زیرا مبنای مخارج نیازمندی است و میزان آن باید در حد رفع نیاز باشد؛ زیرا رسول خدا صلیالله علیه و سلم خطاب به هند همسر ابوسفیان فرمود: «به اندازه نیاز عرفی خود و فرزندت از اموال او بردار».
فقـه خـانواده
