نویسنده: میرویس رسولی
ایمان اساسیترین رکن حیات دینی و محور نجات اخروی در اندیشه اسلامی است. قرآن کریم و سنت نبوی جایگاهی بنیادین برای ایمان ترسیم کردهاند و آن را معیار ارزش انسان نزد خداوند دانستهاند. با این حال، در تحلیل حقیقت ایمان، این پرسش مطرح میشود که آیا ایمان امری فطری است یا کسبی که وابسته به اختیار انسان است؟ در این نوشتار به بررسی فرق بین این دو میپردازیم تا بتوانیم به چنین سوالاتی پاسخ دهیم.
تعریف ایمان فطری: ایمان فطری همان گرایش ذاتی و سرشتی انسان به شناخت و پذیرش پروردگار است؛ امری که خداوند در نهاد بشر قرار داده است. چنانچه الله متعال میفرماید: «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی آدَمَ… أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» (اعراف، 172). (خداوند از فرزندان آدم پیمان گرفت: آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بلی، پروردگار ما هستی). این آیه در حقیقت بیانگر ریشهدار بودن معرفت ربوبیت در سرشت انسان است. این آیه همان آیه میثاق یا عهد ازلی میباشد.
در آیهای دیگر الله متعال میفرماید: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» (روم، 30). در تفسیر طبری، مراد از فطرت در این آیه، اسلام و توحید است و پیامبر -صلی الله علیه وسلم- فرمودند: «کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ یُهَوِّدَانِهِ أَوْ یُنَصِّرَانِهِ أَوْ یُمَجِّسَانِهِ» (رواه البخاری، 1358). این حدیث شریف نیز قضیه فطری بودن ایمان را ثابت میکند.
تعریف ایمان کسبی: ایمان کسبی، ایمانی است که انسان با تفکر، طلب علم، اختیار و عمل صالح آن را تقویت مینماید. چنانچه الله متعال میفرماید: «لِیَزْدَادُوا إِیمَانًا مَعَ إِیمَانِهِمْ» (الفتح، 4). (تا بر ایمان خود بیفزایند). اگر ایمان فقط فطری و ثابت بود، افزایش معنا نداشت. این آیه نشان میدهد که ایمان با عمل و اختیار افزایش مییابد. و چنانچه الله متعال میفرماید: «فَمَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْیَکْفُرْ» (کهف، 29). یعنی پذیرش و استقامت در عهد و میثاق ازلی به خود فرد تعلق دارد. نیز چنانچه پیامبر عزیزمان فرمودند: ایمان هفتاد و چند شاخه دارد از جمله حیاء، صدقه، نماز، ذکر و… که اینها به جنبه اختیاری تعلق دارد.
نتیجه گیری : پس در نتیجه باید گفت ایمان فطری همان بذر الهی در قلب انسان است؛ اما ایمان کسبی، رشد و شکوفایی آن بذر با اختیار، علم و عمل است. هرکس فطرت خود را حفظ کند و آن را با علم و عمل تقویت نماید، به ایمان کامل میرسد. اما اگر این فطرت با شبهه و گناه پوشیده شود، ایمان ضعیف میگردد. باید برای ایمان فطری خود استقامت نمود.