نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- ضرورت انسانشناسی
ب. انسانشناسی در چارچوب معارف دینی
در نظام فکری اسلام، انسانشناسی به عنوان دانشی بنیادین و محوری مطرح میشود که با سایر معارف دینی ارتباطی عمیق و ناگسستنی دارد. این ارتباط را میتوان در چهار حوزه اساسی مورد بررسی قرار داد:
خداشناسی از رهگذر خودشناسی
نخستین و مهمترین ارتباط، پیوند انسانشناسی با خداشناسی است. در ادیان آسمانی بهویژه دین مبین اسلام، بر لزوم شناخت انسان و تزکیه و تصفیه نفس آدمی تاکید بسیاری شده است و شناخت انسان را به عنوان راهی برای دستیابی به معرفت خداوند میداند. در اسلام بسیاری از اندیشمندان و حکیمان الهی با استناد به سخن معروف «من عرف نفسه عرف ربه»، خودشناسی را راهی مطمئن برای شناخت خداوند معرفی میکند. این پیوند از آنجا ناشی میشود که انسان به عنوان اشرف مخلوقات و مظهر کامل اسماء و صفات الهی، آینهای تمامنما از جمال و جلال پروردگار است. به عبارت دیگر دلیل این مطلب آن است که آنچه که در وجود آدمی به ودیعت نهاده شده، نشانههای علم و قدرت و حکمت خداست و در میان مخلوقات هیچ پدیدهای به اندازه انسان دارای سر و حکمت نیست. ازاین رو اگر انسان خودش را بشناسد، ذات اقدس اله را بهتر و آسانتر میشناسد. قرآن کریم در آیات متعددی از جمله «وَ فِی الْأَرْضِ آیَاتٌ لِّلْمُوقِنِینَ وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ» (ذاریات:20-21). و در زمین و در وجود خود شما آیاتی برای جویندگان یقین است. و در آیه دیگر «سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» (فصلت: 53). بر این حقیقت تأکید میورزد. این شناخت دو وجه متمایز دارد: معرفت حضوری که از طریق سیر و سلوک عرفانی و تزکیه نفس حاصل میشود و معرفت حصولی که با تأمل و تدبر در شگفتیهای آفرینش انسان به دست میآید.