فریادهای خاموش (روایاتی از زندان های دوره اشغال افغانستان)

نویسنده: محبوبی

فصل اول: زندان در فراشد زمان
ادامه پیشینه زندان
پیشینه‌ی زندان در اسلام
موضوع استفاده از زندان در شریعت مقدس اسلام نیز کم‌رنگ است؛ زیرا بیشتر مجازاتی که به‌عنوان جزای اصلی پیش‌بینی گردیده است (حدود و قصاص)، مجازات بدنی بوده و با زندان کم‌تر سروکار دارند. مطالعات وسیع‌تر جزا شناسی نیز نشان می‌دهد که در ادوار گذشته توجه مجازات عموماً به تمامیت جسمی بوده و الزاماً طوری تطبیق می‌شد که در مقابل انظار عمومی بوده و سبب ارعاب در بین توده‌ها گردد؛ بنابراین، نهادی به نام زندان منحیث مجازات اساساً جایگاه مشخصی نداشت. چون ایجاد فضای ارعاب و ترس فلسفه اصلی مجازات را تشکیل می‌داد؛ ازاین‌رو مجازات زندان که ضرورتاً به دور از انظار عامه و در پشت دیوارهای سربه‌فلک‌کشیده عملی می¬شود، اصلاً معنا نداشت و هدف اصلی زندان عملی نمی‌شد (فوکو، 1378: 74-75). پیشینه‌ی زندان در اسلام را می‌توان از دوران خلافت خلیفه‌ی دوم اسلام، حضرت عمر –رضی‌الله‌عنه- به بررسی گرفت. نخستین زندان در زمان حضرت عمر –رضی‌الله‌عنه- تأسیس شده است. اگر چه برخی از مورخان اصرار بر این دارند که در زمان خلافت سه خلیفه اول، زندان به معنای محل خاص برای نگهداری مجرمان وجود نداشته و تنها در زمان حضرت علی –رضی‌الله‌عنه- بود که زندان ساخته شد؛ اما این ادعا مخالف روایات بسیاری است که می‌گوید حضرت عمر –رضی‌الله‌عنه- نخستین کسی بود که اقدام به تأسیس زندان کرد. بر تأیید این مطلب امام بخاری چنین نقل نموده است: «وَاشْتَرَى نَافِعُ بْنُ عَبْدِ الحَارِثِ دَارًا لِلسِّجْنِ بِمَكَّةَ مِنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ عَلَى أَنَّ عُمَرَ إِنْ رَضِيَ فَالْبَيْعُ بَيْعُهُ وَإِنْ لَمْ يَرْضَ عُمَرُ فَلِصَفْوَانَ أَرْبَعُ مِائَةِ دِينَارٍ وَسَجَنَ ابْنُ الزُّبَيْرِ بِمَكَّةَ» (بخاری، 1422: 3/123). همچنین گواه این سخن مطلبی است که «ابن همام» در کتاب «شرح فتح القدیر» که در فقه حنفی نوشته شده، آورده است. وی چنین نقل می‌کند که در عصر حضرت پیامبر –صلی‌الله علیه‌وسلم- و زمان خلافت حضرت ابوبکر صدیق –رضی‌الله‌عنه- زندانی وجود نداشت و مجرمان یا در مسجد یا در دالان خانه زندانی می‌شدند. تا اینکه حضرت عمر –رضی‌الله‌عنه- خانه‌ی را در مکه به چهارهزار درهم خرید و زندان قرار داد (صفری، 1399: 2).