نویسنده: نورالحق خادمی
موضوع: معرفی مختصر خراسان
شاهنشاهی ساسانی پایان دورۀ فارس باستان و واپسین شاهنشاهی ایرانی پیش از حمله مسلمانان به فارس در سدۀ ۷ و ۸ میلادی بود که از سال ۲۲۴ میلادی تا ۶۵۱ میلادی به مدت ۴۲۷ سال بر فارس فرمان راندند. شاهنشاهان این دودمان از خاندان ساسان بودند. این شاهنشاهی یکپارچه را اردشیر بابکان با شکست اردوان چهارم، واپسین شاهنشاه اشکانی، پایهگذاری کرد. شاهنشاهان ساسانی که ریشهشان از پارس بود، بر پهنۀ بزرگی از آسیای غربی چیرگی یافته و در کنار امپراتوری روم بیزانس، ابرقدرت جهان باستان شمرده میشدند. پایتخت ساسانیان در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود. در این دوره است که قسمتهای از افغانستان، ایران و کشورهای آسیای میانه را بنام خراسان میشناسند.
خراسان در اوائل دوران اسلامی به چهار بخشِ نیشابور، مرو، هرات و بلخ تقسیم شده بود. در سال ۳۱ هجری قمری، مسلمانان روانه مناطق خراسان شدند و تخارستان را تصرف نمودند و در همین زمان ساکنین خراسان به دین اسلام گرویدند. در خلافت اموی ولایت خراسان از مهمترین ولایات فارس به شمار میرفت و با قبض بسط که داشت، گاهی شامل همه شمال شرقی ایران، شمال افغانستان و حدودی از کشورهای آسیای میانه تا مرز چین بود.
خراسان نزدیکِ به ۲۰۰ سال زیر نظر خلافتهای اسلامی امویان و عباسیان اداره میشد تا اینکه در سال ۲۰۵ هجری قمری به دست سلسله طاهریان (هراتی) استقلال یافت. در دوران سلسله طاهری مناطق سیستان و جنوب افغانستان داخل در حکومت طاهری شد؛ اما جزء خراسان شناخته نمیشد. در سال ۲۸۳ هجری قمری خراسان جزو متصرفات دولت صفاریان سیستان شد که یعقوب بن لیث صفاری با شکستدادن سلسله طاهریان، خراسان را تصرف کردند. در سال ۲۸۷ هجری قمری، امیر اسماعیل سامانی بر عمرو بن لیث صفاری غلبه کرد و خراسان جزو قلمرو سامانیان ماوراءالنهر گردید. سلسله سامانیان بر اکثر کشورهای آسیای میانه، افغانستان کنونی، قسمتهای عمده ایران و پاکستان را در برداشت.