نویسنده: نهضت
فصل دوم: حقوق بشر اسلامی
3.ماهیت حقوق بشر در اسلام
د.عدم تبعیض (برابری ذاتی)
یکی از اصول بنیادین حقوق بشر در اسلام، اصل عدم تبعیض یا برابری ذاتی انسانها است. این اصل بیانگر آن است که تمامی انسانها، فارغ از نژاد، قومیت، جنسیت، زبان، موقعیت اجتماعی یا اقتصادی، در پیشگاه خداوند و در نظام حقوقی اسلام از جایگاه یکسان و برابر برخوردار هستند. این برابری نه تنها یک مفهوم نظری است، بلکه در قوانین و احکام اسلامی به طور عملی تجلی یافته و در متون دینی، به ویژه قرآن کریم و سنت، پیامبر اکرم (صلیالله علیه و سلم) به آن تأکید فراوان شده است.
۱. تمایز میان برابری ذاتی و تفاوتهای اکتسابی
برای درک دقیقتر مفهوم برابری در اسلام، لازم است دو مفهوم مرتبط با برابری و مساوات را از یکدیگر تفکیک کنیم:
ـ برابری ذاتی در خلقت: اسلام تأکید میکند که همه انسانها در اصل خلقت و آغاز زندگی، برابر آفریده شدهاند. این برابری ذاتی به معنای آن است که هیچکس به دلیل نژاد، جنسیت، قومیت یا موقعیت اجتماعی، از ابتدا بر دیگری برتری ندارد. قرآن کریم در سوره حجرات میفرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»(حجرات، 13). ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیرهها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. بیگمان گرامیترین شما نزد خداوند، پرهیزگارترین شماست. بیتردید خداوند دانا و آگاه است. این آیه به وضوح بیان میکند که تفاوتهای ظاهری مانند نژاد، قومیت یا موقعیت اجتماعی، ملاک برتری انسانها نیستند و تنها معیار برتری نزد خداوند، تقوا است. این برابری ذاتی در خلقت، پایهای اساسی برای حقوق بشر در اسلام محسوب میشود.
ـ تفاوتهای اکتسابی: در عین حال، اسلام به تفاوتهای طبیعی و اکتسابی میان انسانها اذعان دارد. این تفاوتها ناشی از استعدادها، تلاشها و اعمال افراد است. قرآن کریم در آیات متعددی به این موضوع اشاره کرده است. برای مثال، در سوره نحل میخوانیم: «وَلِکُلٍّ دَرَجَاتٌ مِّمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّکَ بِغَافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ»(نحل، 95). و برای هر کس درجاتی است بر اساس آنچه انجام دادهاند، و پروردگار تو از آنچه انجام میدهند غافل نیست. همچنین در سوره انعام آمده است: «وَهُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ»(انعام، 165). و اوست که شما را جانشینان زمین قرار داد و برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داد. این تفاوتها ناشی از تفاوت در استعدادها، تلاشها و اعمال افراد است و برای پیشرفت جامعه و ایجاد تنوع در تمدن بشری امری ضروری است. اگر همه انسانها یکسان بودند، تمدن و پیشرفت انسانی ممکن نبود. بنابراین، اسلام میان برابری ذاتی در خلقت و تفاوتهای اکتسابی در زندگی اجتماعی تمایز قائل میشود.
حقوق بشر غربی (نقدی بر مبانی و عملکرد)
