نویسنده: نهضت
فصل اول: کلیات و مفهومشناسی
- انسان
ب. انسان از دیدگاه عبودیت
ادامه:
آگاهی از این فقر وجودی، اساس عبودیت در اسلام را تشکیل میدهد. عبودیت در این دیدگاه به معنای پذیرش این واقعیت وجودی است که انسان در همه حال نیازمند خداوند است. این معرفت عمیق و درک دقیق، آثار تربیتی و اخلاقی گستردهای در زندگی فردی و اجتماعی انسان بر جای میگذارد. یکی از مهمترین این آثار، احساس حضور دائمی خداوند در زندگی است. قرآن کریم میفرماید: «وَهُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ» (حدید، ۴). این همراهی الهی به معنای نظارت و مراقبت دائمی است: «أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی» (علق، ۱۴). چنین باوری موجب میشود انسان در تمام لحظات زندگی، خود را در محضر خداوند ببیند و این بینش، عمیقترین تأثیر را در اصلاح رفتار فردی و اجتماعی دارد. از سوی دیگر، نماز نیز به عنوان ستون دین، تجلیگاه این فقر وجودی است. وقتی انسان در نماز میگوید: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» (فاتحه، ۵)، در حقیقت اعتراف میکند که تنها خداوند است که میتواند نیازهای او را برطرف کند. این همان حقیقت عبودیت است که بارها به آن انسان توجه شده است. در سطح اجتماعی نیز این بینش آثار عمیقی دارد. انسانهایی که به فقر ذاتی خود آگاه باشند، هرگز دچار تکبر و خودبرتربینی نمیشوند. قرآن کریم میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا» (حدید، ۲۳). در مقابل، چنین افرادی همواره در برابر دیگران متواضع خواهند بود: «وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ» (حجر، ۸۸).
از دیدگاه عبودیت و اسلام، پذیرش این فقر وجودی نه تنها موجب ذلت انسان نمیشود، بلکه سرآغاز عزت حقیقی است. همانطور که پیامبر اکرم(صلیالله علیه و سلم) فرمودند: «العز إزاری والکبریاء ردائی، … » (رواه مسلم، ۲۶۲۰). در این حدیث، عزت و بزرگی از آنِ خداست دانسته شده و هر کس خود را نیازمند خداوند بداند، به بالاترین عزت دست یافته است.
این نگاه عمیق و ژرف به رابطه انسان و خداوند، تفاوت اساسی انسانشناسی اسلامی با انسانشناسی اومانیستی را نشان میدهد. در حالی که اومانیسم انسان را موجودی خودبنیاد میداند که میتواند مستقل از هر نیروی ماورایی به زندگی خود ادامه دهد، اسلام با تأکید بر فقر وجودی انسان، عبودیت را تنها راه رسیدن به کمال حقیقی معرفی میکند. این عبودیت نه به معنای انفعال و تسلیم محض، بلکه به معنای حرکت در مسیر فطرت الهی است که انسان را به سوی کمال واقعی رهنمون میسازد.