نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسانشناسی
ب. فطرت الهی انسان
ادامه:
این فطرت نهتنها در نظام عقیدتی اسلام، بلکه در نظام اخلاقی و معنوی نیز نقشی مرکزی ایفا میکند. اسلام معتقد است که انسان با شناخت و تزکیه فطرت خود میتواند به اخلاق نیک، کمال معنوی و اتصال عمیق به خداوند دست یابد. قرآن کریم میفرماید: «وَ فِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ» (ذاریات: ۲۱). که نشان میدهد انسان قادر است با نگاهی عمیق به وجود خود، فطرت الهی و ارتباط ذاتی خود با خداوند را کشف کند.
بنابراین، تربیت اسلامی باید بر اساس حفظ و تقویت فطرت انجام شود، نه سرکوب کردن آن. اسلام امر به تزکیه نفس و پاک کردن قلب میکند؛ زیرا معتقد است که وقتی فطرت انسان بهخوبی تزکیه شود، میتواند بهعنوان منبع اصلی هدایت فردی عمل کند.
در متون عرفانی و فلسفی اسلامی، فطرت بهعنوان نوری است که از جانب خداوند در وجود انسان دمیده شده است. این نور، زمینه لازم برای شناخت حقیقت و حرکت به سمت کمال را فراهم میکند. این دیدگاه در مباحث عرفانی اسلامی با عنوان «عرفان فطری» نیز مطرح شده است؛ یعنی انسان با شناخت از فطرت خود، میتواند به معرفت الهی دست یابد. فطرت الهی انسان نهتنها در تبیین نظام عبادات و اخلاق، بلکه در مسائل آخرت و معاد نیز نقشی اساسی دارد. انسان به دلیل داشتن فطرت الهی، بهطور ذاتی بهدنبال معنا و غایت زندگی است. این تمایل ذاتی، باور به حیات پس از مرگ و قیامت را در انسان تقویت میکند. قرآن با تأکید بر این نکته، انسان را موجودی معرفی میکند که در وجود خود، نشانههایی از وجود خداوند و زندگی فراتر از دنیا دارد. این نشانهها، همان فطرت الهی است که انسان را از دیگر موجودات متمایز کرده و به او اطمینان میدهد که زندگی او به این دنیا محدود نیست و در راهی معنوی و ابدی قرار دارد.
در مقابل، نگاههای مادیگرایانه، انسان را موجودی محدود به زندگی دنیایی میدانند و این موضوع باعث میشود آنها فطرت را یا نادیده بگیرند یا آن را به مجرد نیازهای فیزیولوژیک محدود کنند. اما اسلام فطرت انسان را بهعنوان یک امر غیبی و الهی مطرح میکند که انسان را از دیگر موجودات متمایز میکند و به او این امکان را میدهد که از مادیت فراتر رود و به منزلت معنوی برسد. این تضاد در دیدگاهها، یکی از مهمترین تفاوتهای بنیادین میان انسانشناسی اسلامی و غربی است.
در دیدگاه اسلام، فطرت بهعنوان یکی از مبانی هستیشناختی و اخلاقی انسان، دارای ویژگیهای بنیادینی است که آن را از سایر مقولههای انسانی در مکاتب غربی متمایز میکند. این ویژگیها با تکیه بر آیات قرآن کریم نشان از عمومیت، ثبات و نقش هدایتی فطرت در وجود انسان دارد.