نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسان شناسی
ج. کرامت ذاتی انسان - مصادیق کرامت انسانی
قرآن کریم با بیانی ژرف و نظاممند، مصادیق متعددی از کرامت ذاتی انسان را تبیین کرده است که هر یک از این مصادیق، جنبهای از ابعاد وجودی انسان را آشکار میسازد. این مصادیق نه تنها جنبه توصیفی دارند، بلکه دارای مبانی فلسفی عمیق و پیامدهای حقوقی و اجتماعی گستردهای هستند.
تسخیر موجودات برای انسان به عنوان نخستین مصداق، در آیات متعددی از قرآن مورد تأکید قرار گرفته است. آیه سوره لقمان به روشنی بیان میدارد: «أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ» (لقمان: 20). این تسخیر از منظر فلسفی حاکی از رابطه خاص انسان با جهان آفرینش است. در نظام فکری اسلامی، تسخیر به معنای بهرهگیری تکوینی از موجودات برای تحقق اهداف انسانی است که شامل سه سطح میشود: سطح مادی (استفاده از منابع طبیعی)، سطح معرفتی (کشف قوانین طبیعت) و سطح معنوی (تأمل در آیات الهی). سوره ابراهیم نیز با عبارت «وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ» (ابراهیم: 33). بر این حقیقت تأکید دارد. از دیدگاه علمی امروز، این تسخیر را میتوان در قالب نظریه (مدیریت مسئولانه طبیعت) تفسیر کرد که در آن انسان به عنوان خلیفه الهی موظف به بهرهبرداری حکیمانه از منابع طبیعی است.
برتری انسان بر بسیاری از مخلوقات به عنوان دومین مصداق، در سوره اسراء با صراحت بیان شده است: «وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا» ( اسراء: 70). این برتری را میتوان از منظر انسانشناسی فلسفی در پنج محور تحلیل کرد: ۱برتری در ساختار وجودی (احسن تقویم) ۲ برتری در تواناییهای شناختی (عقل نظری و عملی) ۳ برتری در تواناییهای خلاقانه (ابداع و اختراع) ۴ برتری در تواناییهای معنوی (قرب به خداوند) ۵ برتری در مسئولیتپذیری (خلافت الهی). این تمایزات کیفی، انسان را موجودی منحصر به فرد ساخته است.
اختیار و اراده آزاد به عنوان سومین مصداق مهم، در سوره انسان با عبارت «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا» (انسان: 3). تبیین شده است. این آیه به اصل جبر و اختیار در فلسفه اسلامی اشاره دارد که از مباحث عمیق کلامی و فلسفی است که بحث آن درین جا نیست. در کل اختیار انسان دارای چند ویژگی اساسی است: ۱ آگاهی نسبت به فعل. ۲ توانایی انجام یا ترک فعل. ۳ عدم اجبار خارجی. مسئولیتپذیری اخلاقی. بحث اختیار و اراده آزاد از مباحث پیچیده و اختلافی است که در نظام¬های فکری متعدد مورد بحث قرار گرفته است.
این مصادیق در مجموع نشان میدهد که کرامت انسانی در قرآن، مفهومی پویا و چندبعدی است که هم جنبههای مادی و هم معنوی وجود انسان را در بر میگیرد و میتواند مبنای نظریهپردازیهای علمی معاصر در حوزههای مختلف علوم انسانی قرار گیرد.