نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسان شناسی
د. هدفمندی آفرینش انسان
ادامه:
اما هدف آفرینش انسان تنها به عبادت محدود نمیشود، بلکه اسلام اهداف متعددی را برای خلقت انسان برجسته میکند که میتوانند به عنوان اهداف مقدماتی یا مسائل عملیاتی برای رسیدن به هدف اصلی؛ یعنی عبادت واقعی و قرب به خداوند تلقی شوند. این اهداف شامل: شناخت خداوند و تحقق علم الهی است. قرآن کریم در آیه « وَ فِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ » (ذاریات: ۲۱). انسان را دعوت به شناخت از خود و طبیعت میکند و نشان میدهد که انسان با شناخت از وجود و فطرت خود، میتواند به شناخت خداوند دست یابد. این موضوع، نشان از وجود یک تمایل ذاتی به شناخت حقیقت دارد که ریشهای در کرامت و هدفمندی آفرینش اوست.
تزکیه نفس و کسب اخلاق نیک. اسلام، انسان را موجودی کمالپذیر معرفی میکند که هدف از وجودش، حرکت به سمت تزکیه نفس، پاکی روح و تحقق اخلاق الهی است. این مفهوم در آیه «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّى¬هَا وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا» (الشمس: 9–8). به خوبی برجسته شده است که نشان میدهد کمال اخلاقی، یکی از مهمترین اهداف آفرینش انسان است.
خلیفهاللهی و مدیریت زمین. انسان به عنوان خلیفه خداوند در زمین، مأموریت دارد که جهان را به نحوی معنوی و عادلانه مدیریت کند. این مسئولیت، نشان از وجود یک هدف وجودی است که انسان را از سایر موجودات جدا میکند. قرآن در این زمینه میفرماید: «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» (بقره: 30). که نشان میدهد انسان به عنوان موجودی ممتاز، دارای نقشی مرکزی در نظام هستی است و این نقش، بدون هدف وجودی قابل تصور نیست.
وجود هدفمندی در آفرینش انسان، نه تنها باعث میشود انسان را موجودی غایتدار و مسئول ببینیم، بلکه نشان میدهد که آفرینش او، امری معنادار و متعالی است. اسلام با توجه به این موضوع، انسان را موجودی معرفی میکند که با داشتن عقل، روح و فطرت سالم، قادر به شناخت از غایت وجودی خود است. این تمایل به کمال، در قالب فطرت الهی، عقل و ظرفیتهای معنوی در وجود او نهاده شده و نشان از آن دارد که انسان، صرفنظر از وضعیت اجتماعی یا فرهنگی، دارای یک هدف وجودی ثابت است که باید در مسیر زندگی، به آن توجه کند. قرآن کریم در آیه «وَ مَا خَلَقْنا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِین» (انبیاء: 16). این مطلب را برجسته میکند که خداوند جهان را بدون هدف نیافریده و همه چیز در نظام هستی، از جمله خلقت انسان، دارای حساب و حکمت الهی است. این آیه، زمینه لازم برای فهم هدفمندی آفرینش انسان را فراهم میکند و نشان میدهد که انسان نه تنها در مقابل خود دارای غایت است، بلکه در نظام هستی، نقشی تعیینکننده دارد. این دیدگاه، اسلام را از نظامهایی که انسان را موجودی تصادفی میدانند، متمایز میکند و نشان میدهد که انسان در دنیا آزمایش میشود تا بتواند به منزلت معنوی و کمال اخلاقی دست یابد.