۵
. د اسلامي انسانپوهنې مؤلفې
دوام
:
خو په اسلامي انسانپوهنه کې د توحید محوریت یواځې په عقیدوي او عبادي کچه محدود نه دی، بلکې د انسان په ټولیزو وجودي، اخلاقي او ټولنیزو اړخونو کې هم حاضر دی. قرآن کریم په هغه آیت کې چې وايي «أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا» (الأعراف: ۱۷۲) د «میثاقِ الست» یادونه کوي، کوم چې په انسان کې د خدای پر لور یو فطري ميل ښيي. دغه ازلي شهادت څرګندوي چې انسان په خپل وجود کې د الهي حقیقت شاهد لري او دا ميل د هغه فطري او توحیدي خصلت سره تړلی دی. دغه لید اسلام له هغو نظریو بېلوي چې انسان بېعلاقه یا بېتمایل په معنویت او بندګۍ ګڼي، او دا روښانه کوي چې توحید نه یوازې په اعتقاداتو او الهیاتو کې بلکې په اخلاقو، روزنې او معنوي سلوک کې هم مرکزي او بنیادي نقش لري.
له بلې خوا، په اسلامي فلسفي او عقیدوي متونو کې انسان د خدای عبد او بنده په توګه وړاندې شوی دی. دا لقب یواځې یو عقیدوي اصطلاح نه ده، بل په طبیعت او فطرت کې د انسان د خداپسندۍ او بندګۍ په بنسټ ولاړ دی. فلاسفه او اسلامي عالمان باور لري چې عبودیت/بندګي ځانګړې عبادتي مناسک ته محدود نه وي، بل د انسان په ټولو حرکتونو او موخو کې عمومي او پراخه ده. دوی عبودیت د یوې فطري وړتیا په توګه ګني چې انسان ته دا توان ورکوي چې د خپل ځان پېژندنې له لارې د خدای پېژندنې ته ورسېږي. دغه لید څرګندوي چې انسان د عبد په توګه ذهني او اخلاقي ظرفیتونه لري چې د نفس تزکیې او نیک اخلاقو په واسطه کولای شي د الهي قرب مقام ته وواړي.
همدارنګه، په اسلامي هستيپوهنه کې د خالق او مخلوق ترمنځ اړیکه یو له هغو بحثونو څخه ده چې انسان په یو الهي منظومه کې ځای پر ځای کوي. خدای(جلّ جلاله) د ټولو موجوداتو خالق او مبدأ دی او انسان هم په دې چوکاټ کې ځای لري. دا د خالق—مخلوق اړیکه انسان ته د یو غایتي او مسوول موجود حیثیت ورکوي چې د ځان او شاوخوا نړۍ د پېژندنې له لارې کولای شي د بندګۍ او قرب لوړ مقام ته ورسېږي. دا لید د هغو ماديپالنو او سکولري نظریو پر خلاف دی چې انسان له خدای او ماورایي حقیقت څخه بېنیازه او ځانبسنه ګڼي او هیڅ غایت او هدف ته د انسان پورې تړاو نه ګڼي.
په اسلامي فکر کې دا منل شوي چې د هر ممکن او مخلوق موجود وجود د یو لوړ علت او سبب ته اړتیا لري چې په جوړېدو کې یې ونډه لري. دغه موضوع د کلامي متونو په چوکاټ کې د «د علیت اصل» په نوم تشریح شوې: هر معلول، یعنې هر مخلوق، یو علت ته اړتیا لري چې هغه راپیدا کوي. نو ځکه انسان، چې په وجود، بقا او حیات کې محتاج او فقیر دی، پر هغه ذات او موجود پورې تړلی او محتاج دی چې په خپل ذات کې غني او مطلق دی (د ذات باريتعالی). دغه طرز فکر اسلام د هغو نظامونو څخه بېلوي چې انسان له خدایه مستقل او خودکفا ګڼي، او ښيي چې د انسان آفرینش د الهي قدرت او امر په ریشه ولاړ دی.