پرش به محتوا
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- جمعبندی نهایی فصل سوم
انسان بهعنوان محور آفرینش و موضوع محوری علوم انسانی، همواره در کانون توجه مکاتب فکری مختلف قرار داشته است. در این فصل، الگوی اسلامی انسانشناسی که در تقابل با پارادایم و رویکرد اومانیستی غرب شکل گرفته، مورد بررسی قرار گرفت. انسانشناسی اسلامی با نگاهی نظاممند و جامع، ابعاد مختلف وجود انسان را در چارچوب رابطهی سهگانهی او با خدا، خود و جامعه تبیین میکند. این دیدگاه که از یکسو با نگاه تقلیلگرایانهی مکاتب مادی و از سوی دیگر با معنویتگراییهای افراطی تفاوت دارد، تصویری متعادل و همهجانبه از انسان ارائه میدهد که هم کرامت ذاتی او را حفظ میکند و هم او را در مسیر عبودیت و مسئولیتپذیری هدایت مینماید.
اسلام با تکیه بر منابع وحیانی (قرآن و سنت)، عقل سلیم و شهود عرفانی معتبر، انسان را موجودی چندبعدی میداند که در آیات قرآن کریم همچون «وَفِی أَنفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ» (ذاریات:۲۱) به تأمل در خویشتن دعوت شده است. این تأکیدات نشان میدهد که انسان آیینهای از اسرار الهی است و ماهیت او دارای ابعاد متکامل جسمانی، روانی، عقلانی، روحانی و اجتماعی میباشد که در تعامل پویا با یکدیگر، هویت پیچیدهی انسانی را شکل میدهند. این جامعیت وجودی، انسان را از سایر مخلوقات متمایز ساخته و او را شایستهی مقام بلند «خلیفهاللهی» میسازد. مبانی انسانشناسی اسلامی بر چهار اصل اساسی استوار است. نخست آنکه انسان دارای طبیعتی دوگانه متشکل از جسم مادی و روح الهی است که این ترکیبِ منحصربهفرد، او را موجودی ممتاز میسازد. قرآن کریم با اشاره به نفخ روح الهی در انسان («وَنَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی» (حجر:۲۹)) بر بعد معنوی وجود او تأکید میورزد. دومین اصل، فطرت الهی انسان است که بهصورت ذاتی گرایش به خداجویی و کمالطلبی دارد. آیهی «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» (روم:۳۰) به روشنی بیانگر این حقیقت است که انسان با فطرتی پاک و خداجو آفریده شده است. اصل سوم، کرامت ذاتی انسان است که قرآن کریم با صراحت در آیهی «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» (اسراء:۷۰) بر آن تأکید کرده و نشان میدهد این شرافت ذاتی، مستقل از عوامل نژادی، جنسیتی یا اجتماعی به تمام ابنای بشر اعطا شده است. چهارمین و آخرین اصل، هدفمندی آفرینش انسان است که در آیهی «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» (ذاریات:۵۶) به وضوح بیان شده است. این آیه نشان میدهد غایت نهایی انسان، عبادت و تقرب به خداوند است.