نویسنده: نهضت
فصل اول: کلیات و چارچوب مفهومی
تمایز بین سبک زندگی، فرهنگ و ایدئولوژی
ادامه:
ایدئولوژی به مجموعهای از ایدهها یا اعتقادها یا برخوردهای مخصوص به فلان گروه نیز تعریف شده است (همان، 23). در تعریف دیگر میخوانیم؛ ایدئولوژی عبارت است از آگاهی و نگرش انسان نسبت به خود، جایگاه طبقاتی و گروه اجتماعی خود. ایدئولوژی «خودآگاهی انسانی خاص است که جامعهها را میسازد» (نصری، 1377: ش 7). در یک تعریف جامعتر ایدئولوژی چنین تعریف شده است «یک تئوری کلی، یک طرح جامع و هماهنگ و منسجم که هدف اصلی، کمال انسان و تأمین سعادت همگانی است و در آن، خطوط اصلی و روشها، بایدها و نبایدها، خوبیها و بدیها، هدفها و وسیلهها، نیازها و دردها و درمان¬ها، مسئولیتها و تکلیفها مشخص شده باشد و منبع الهام تکلیفها و مسئولیتها برای همة افراد بوده باشد» (همان). به بیان دیگر و در تعریف دیگر چنین بیان شده است؛ ایدئولوژی بینش و آگاهی ویژهای است که انسان نسبت به خود، جایگاه طبقاتی، پایگاه اجتماعی، وضع مالی، تقدیر جهانی و تاریخی خود و گروه اجتماعی که به آن وابسته است دارد و آن را توجیه میکند و بر اساس آن مسئولیتها و راهحلها و جهتیابیها و موضعگیریها و آرمانها خاص و قضاوتهای خاصی پیدا مینماید و در نتیجه به اخلاق، رفتار و سیستم و ارزشهای ویژهای معتقد میشود (همان). با توجه به این تعاریف، باید گفت: ایدئولوژیها نقش مهمی در شکلگیری دیدگاههای کلان اجتماعی دارند و به توجیه نظم موجود یا تغییر آن میپردازند. به عنوان مثال، مارکسیسم به عنوان یک ایدئولوژی سیاسی-اجتماعی، نه تنها به تحلیل جامعه میپردازد، بلکه دستورالعملی برای تغییر آن فراهم میکند. این مفهوم اغلب در قالب ایدههای سیاسی، دینی یا فلسفی ظاهر میشود.