نویسنده: نهضت
فصل اول: کلیات و مبانی مفهومی جاهلیت
معناشناسی و سیر تحول مفهوم جاهلیت
ج. تفاوتهای بنیادین جهل و جاهلیت «ادامه»
جاهلیت یک «وضعیت جمعی» یا «وضعیت تمدنی» است که در آن، جهل مرکب به یک هنجار اجتماعی تبدیل شده و در قالب باورها، قوانین، آداب و رسوم و ساختارهای جامعه تثبیت و نهادینه میشود. در واقع جاهلیت، نظامی است که بر پایه نادانی عامدانه و انکار حق بنا شده است و با ویژگیهایی مانند سیستماتیک بودن، مقاومت در برابر تغییر و توانایی بازتولید خود در نسلهای بعدی مشخص میشود. در قرآن کریم، در سوره انعام به این تمایز اشاره شده است: «قُلْ یَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَکَانَتِکُمْ إِنِّی عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» (انعام: 135). بگو: ای قوم! بر مسیر خود کار کنید، من نیز بر مسیر خود کار میکنم؛ خواهید دید که کدامیک از ما نتیجه بهتری خواهد داشت. این آیه نشان میدهد که جاهلیت تنها نادانی نیست، بلکه اصرار بر عمل بر اساس جهل و تداوم در مسیر نادرست است.
بنابراین، تفاوت اصلی جاهلیت با جهل مرکب در سیستمسازی آن است. جاهلیت زمانی شکل میگیرد که جهل از سطح فردی فراتر رفته و به یک سیستم اجتماعی تبدیل شود که قادر به حفظ و تکثیر خود است. این درک برای تحلیل جاهلیت مدرن ضروری است؛ چرا که به ما کمک میکند اشکال جدید جاهلیت را نه بهعنوان خطاهای فردی، بلکه بهعنوان سیستمهای نهادینهشده در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تحلیل کنیم. این رویکرد به ما امکان میدهد راهکارهای مؤثری برای مقابله با جاهلیت مدرن ارائه دهیم.