لیکوال:هضت
لومړی فصل: د جاهلیت کلیات او مفهومي بنسټونه
د لومړي فصل وروستۍ پایله
لومړي فصل د دې څېړنې د مفهومي بنسټ په توګه، د جاهلیت اړوند مهم مفاهیم په منظم او علمي ډول روښانه کړل. په پیل کې د «جاهلیت» د کلمې د معنايي څېړنې له لارې څرګنده شوه چې دا مفهوم یوازې د ساده ناپوهۍ معنا نه لري، بلکې د ناپوهۍ هغه فعاله بڼه هم رانغاړي چې د سختو او متعصبانه چلندونو لامل ګرځي. د دې مفهوم د تاریخي تحول څېړنې څرګنده کړه چې جاهلیت له یوې ځانګړې تاریخي دورې څخه په یوه پراخ تحلیلي چوکاټ بدل شوی، چې د بېلابېلو زمانو او ځایونو پر شرایطو د تطبیق وړتیا لري.
د پخواني جاهلیت د اعتقادي، ټولنیزو او اخلاقي ځانګړتیاوو مطالعې د اسلام له راتګ څخه مخکې د ټولنې د فکري او اخلاقي زوال روښانه انځور وړاندې کړ. شرک او د بتانو عبادت د اعتقادي انحراف د اساسي محور په توګه، قومي او قبیلوي تعصبونه د ټولنیزو اړیکو د بنسټ په توګه، او پراخ اخلاقي فساد د دې دورې د چلندونو د مهمو ځانګړتیاوو په توګه وپېژندل شول. دا تاریخي څېړنه نه یوازې د رسول اکرم صلی الله علیه وسلم د بعثت د لاملونو او شرایطو د درک لپاره اړینه وه، بلکې د جاهلیت د نوو بڼو د ارزونې لپاره یې یو معیار هم برابر کړ.
ورپسې، د معاصر جاهلیت د یوې نوې بڼې په توګه د تعریف او تشریح له لارې څرګنده شوه چې معاصر جاهلیت هماغه بنسټیز انحراف ته اشاره کوي چې د الهي حاکمیت له اصل څخه د لرېوالي په بڼه څرګندېږي. که څه هم په اوسني عصر کې د جاهلیت بڼې او وسایل بدل شوي دي، خو د دې لیدلوري له مخې، ماهیت یې نه دی بدل شوی.