نویسنده: نهضت
فصل سوم: حقوق بشر در ترازوی نقد (مقایسه غرب و اسلام)
2.مقایسه حقوق بشر غربی با اسلام
ج.از حیث فردی و اجتماعی
در نظام حقوقی غرب، فرد به عنوان محور اصلی حقوق شناخته میشود. این نگرش ریشه در فلسفههای لیبرالیستی دارد که از عصر روشنگری (با فیلسوفانی مانند جان لاک و ژان-ژاک روسو) شکل گرفت. در این دیدگاه، هر فرد مالک حقوق خویش است و وظیفه دارد تنها برای تحقق حقوق شخصی خود تلاش کند. بر اساس اندیشهی اومانیستی، انسان به تنهایی تعیینکنندهی خوب و بد، عدالت و ظلم است و هیچ مرجع فرافردی (مانند دین یا اخلاق الهی) برای تعیین حقوق وجود ندارد. برای مثال، آزادی در غرب یک حق فردی است. اگر کسی آزادی شما را تهدید کند، دفاع از آن مشروع است. اما اگر آزادی فردی در نقطهای دور از شما نقض شود، هیچ تکلیف اخلاقی برای دفاع از آن وجود ندارد، مگر آنکه منافع ملی یا اجماع بینالمللی ایجاب کند (رهدار، 1395: 116).
در مقابل، در نظام حقوقی اسلام، حقوق فردی در بستر مسئولیتهای اجتماعی و ارزشهای الهی تعریف میشود. این تفکر و نگرش بر پایهی آموزههای قرآنی و سیرهی پیامبر(ص) استوار است. اسلام حقوق فردی را نفی نمیکند، اما آنها را در چارچوب مصالح عمومی و اخلاق الهی محدود میسازد. برای مثال، مالکیت خصوصی محترم است، اما پرداخت زکات و انفاق به عنوان تکلیفی الهی، ثروت را در مسیر عدالت اجتماعی هدایت میکند. افزون بر این، در اسلام دفاع از حقوق دیگران حتی اگر به شخص شما مرتبط نباشد، یک وظیفهی دینی است. قرآن کریم میفرماید: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» (آل عمران: ۱۰۴). یعنی گروهی از شما باید دیگران را به نیکی فراخوانند و از بدی بازدارند. برای نمونه، آزادی در اسلام نه تنها یک حق فردی، بلکه حق بشریت است. اگر آزادی انسانها در هر نقطهی جهان نقض شود، مسلمانان موظفاند برای احیای آن اقدام کنند. این تکلیف، مبتنی بر مفهوم امر به معروف و نهی از منکر است که فراتر از مرزهای جغرافیایی و قومی عمل میکند.
تفاوت اصلی میان حقوق فردی در غرب و اسلام در این است که فردگرایی مطلق غربی باعث میشود حقوق بشر به ابزاری برای توجیه منافع شخصی تبدیل شود. برای نمونه، آزادی بیان ممکن است به توهین به مقدسات دیگران بینجامد، زیرا محدودیتی فرافردی برای آن وجود ندارد. در مقابل، در نظام اسلامی مسئولیت جمعی و ارزشهای الهی، حقوق فردی را در مسیری قرار میدهد که کرامت انسانی و انسجام اجتماعی را تقویت کند. برای مثال، آزادی در اسلام مشروط به عدم توهین به دین، اخلاق و حقوق دیگران است.
بنابراین، حقوق بشر غربی با محوریت فرد، انسان را در دایرهی تنگ منافع شخصی محصور میکند، در حالی که حقوق بشر اسلامی با ترکیب حقوق فردی و تکالیف اجتماعی، انسان را موجودی مسئول میداند که در قبال خود، جامعه و خداوند پاسخگو است. این تفاوت، نه تنها در قوانین، بلکه در اهداف غایی هر نظام نیز آشکار است: غرب به دنبال رفاه مادی است و اسلام به دنبال سعادت دنیوی و اخروی.
حقوق بشر غربی (نقدی بر مبانی و عملکرد)
