نویسنده: محبوبی
فصل سوم: سکولاریسم
- قرائت های متفاوت از سکولاریسم
پیرامون سکولاریسم قرائت های متفاوتی ذکر شده است. در ادامه به ذکر سه قرائت کلی از این ایدئولوژی پرداخته شده است.
أ. قرائت حداقلی از سکولاریسم
بر اساس این قرائت، سکولاریسم نظریه اي است که درصدد محدود کردن نقش دین و منحصر ساختن آن در حوزة رفتارهاي فردي انسان بوده و خواستار عدم دخالت دین در عرصه هاي اجتماعی و به اصطلاح، خواستار نفی دین از عرصه قدرت و حکومت است (سبحانی، 1384: 41-43 و سروش، بی تا: 6-8). بر اساس آنچه از بررسی مفهوم سکولاریسم بر می آید، این دیدگاه مطابقت چندانی با حقیقت سکولاریسم ندارد؛ زیرا اندیشه سکولاریسم به آنچه در این دیدگاه مطرح شده، محدود نبوده است و همه عرصه هاي مربوط به حیات انسانی را شامل می شود. با بررسی نظریه هاي مشابه سکولاریسم، مشاهده می شود که تفکیک دین از دولت و نفی مرجعیت آن در ادارة حیات اجتماعی، مضمون نظریه لائیسیسم بوده و با سکولاریسم متفاوت است و این لائیسیسم است که مدعی تفکیک دین (آن هم در صبغه کلیسایی اش) از دولت و نفی دخالت آن در عرصه سیاست است (پل ویلم، 1377: 141).
ب. قرائت حداکثری از سکولاریسم
در این قرائت سکولاریسم مساوی با الحاد است. طبق این دیدگاه هر گونه رفتار یا باوری که رنگ و بوی مذهبی داشته و نشانی از اعتقادات دینی در آن دیده شود، مردود شمرده شده و کنار گذاشته می شود. گاهی این گونه تعبیر می شود که سکولاریسم با نوعی الحاد و آتئیسم همراه است. این دیدگاه نیز در بسیاری موارد با ادعای حقیقی سکولاریسم یکی نیست. تعداد قابل توجهی از کسانی که طرفدار این نظریه و در صدد تئوریزه کردن آن بوده، چنین دیدگاهی ندارند و تقید به باورهای دینی و انجام رفتارهای مذهبی را به گونه ای که منافاتی با مرجعیت عقل خودبنیاد و تجربه علمی نداشته باشد، منکر نیستند ( همیلتون، 1377: 287 و نقیب العطاس، 1374: 15-17)؛ برای مثال: عادل ضاهر به این باور است که: مفروضاتی که مبنای قوانین قرار می گیرند، به لحاظ نظری ممکن است ما را به قوانینی هدایت کنند که با بنیادهای شریعت اسلامی سازگار باشند، اما این مفروضات، بیرون از حوزه ی دین هستند. در واقع ممکن است حکومتی سکولار بوده و دین مرجع نهایی تصمیم گیری در آن نباشد، اما در عین حال، قوانینش منطبق با شریعت دینی باشد؛ یعنی مصلحت های عقلانی، حکومت را به سویی سوق دهد که به وضع قوانینی بر اساس شریعت منجر شود. خلاصه اینکه از نظر عادل ضاهر، وصف بنیادین سکولاریسم و هسته معنایی آن، اتکا و تقید به اعطای اولویت به عقل است، هر چند این اولویت بخشی در نهایت به هم رأیی با دین بینجامد.
ج. قرائت میانه از سکولاریسم
بر اساس این قرائت، سکولاریسم حداقل در مرحله ی ادعا ضدیتی با دین ندارد. آنچه مهم است، نفی معیار دوگانه و نفی مرجعیت دینی است. باورها و رفتارهای دینی تا جایی که تضادی با مرجعیت عقل سکولار نداشته و طبق آن باشند از نگاه سکولاریسم پذیرفته شده و حتی در برخی مواقع توصیه می شوند (ضاهر، 1998: 60-61).