نویسنده: نهضت
فصل دوم: حقوق بشر اسلامی
3.ماهیت حقوق بشر در اسلام
ادامه:
ب.جامعیت داشتن
اسلام به عنوان یک نظام جامع و کامل، تمامی ابعاد زندگی انسان را در بر میگیرد و راهنمای بشر در مسیر سعادت و تعالی در دنیا و آخرت است. قرآن کریم در سوره نحل چنین بیان میدارد: «وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِکُلِّ شَیْءٍ»(نحل، 89). و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر همهچیز است. این آیه قرآن کریم بیانگر این است که اسلام، تمامی ابعاد زندگی انسانی را در بر میگیرد. طبق این معیار؛ یعنی (جامعیت)، حقوق بشر اسلامی نیز تمام جنبههای زندگی فردی و اجتماعی انسانها را در بر میگیرد. این حقوق شامل حقوق فردی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است که هر یک به تفصیل در قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم (صلیالله علیه و سلم) بیان شدهاند.
1.حقوق فردی:
ـ حق حیات: حق حیات یکی از اساسیترین حقوقی است که تمامی ادیان، به ویژه اسلام، بر حفظ و صیانت از آن تأکید کردهاند. حیات، گرانبهاترین موهبتی است که انسان از آن برخوردار است، و اسلام این حق را به عنوان قاعدهای بنیادین قرار داده است که بسیاری از احکام و قوانین شرعی بر محور آن شکل گرفتهاند. هرگونه تجاوز به این حق، از جمله قتل، جرمی بزرگ محسوب میشود و حتی تجاوز به بخشی از این حق نیز مجازات مناسب خود را دارد.
اسلام گرفتن جان انسان دیگری را جرمی علیه تمام بشریت میداند و در مقابل، نجات جان یک انسان از مرگ و نابودی را نعمتی برای همه انسانها قلمداد میکند. قرآن کریم در این باره میفرماید: «مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا» (مائده: ۳۲). این آیه نه تنها قتل را ممنوع میکند، بلکه ارزش حیات هر انسان را برابر با حیات تمام بشریت میداند.
در احادیث نیز بر اهمیت حفظ حیات تأکید شده است. پیامبر اکرم (صلیالله علیه و سلم) فرمودند: (نابودی دنیا نزد خداوند آسانتر از کشتن یک مسلمان است). همچنین ایشان در حدیث دیگری فرمودند: «مَنْ قَتَلَ مُعَاهِدًا لَمْ يَرِحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ»( البخاری، 6، 2533). کسی که فردی معاهد (غیرمسلمان تحت پیمان) را بکشد، بوی بهشت را احساس نخواهد کرد. و در حدیثی دیگر آمده است: «مَنْ قَتَلَ ذِمِّيًّا لَمْ يَرِحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ»(النسائی، 8، 23). کسی که فردی از اهل ذمه (غیرمسلمان تحت حمایت حکومت اسلامی) را بکشد، خداوند بهشت را بر او حرام میکند. اینها نمونههای اعلای از حقوق بشر در اسلام است.
به هر حال میتوان گفت: حق حیات در اسلام به عنوان یکی از مقدسترین حقوق انسانها شناخته میشود. این حق نه تنها از طریق آیات قرآن و احادیث پیامبر (صلیالله علیه و سلم) مورد تأکید قرار گرفته، بلکه با قوانین و احکام شرعی دقیقی محافظت شده است. هرگونه تجاوز به این حق، چه از طریق قتل و چه از طریق اعمالی که حیات انسان را تهدید میکنند، جرمی بزرگ محسوب میشود و مجازات سختی در پی دارد. اسلام با این رویکرد، کرامت و ارزش ذاتی انسان را به عنوان موجودی که جانش در نزد خداوند محترم است، به رسمیت میشناسد.
ـ حق امنیت: اسلام، به عنوان یک دین جامع و کامل، علاوه بر محافظت از زندگی، به پیشرفت و تعالی انسانها نیز توجه ویژه دارد. این هدف تنها با تأمین تمامی صورتهای امنیت قابل حصول است؛ خواه این امنیت درونی و فردی باشد که از اعتقاد صحیح نشأت میگیرد، یا امنیت جمعی که از رفتارهای مبتنی بر عقیده و اخلاق شکل میپذیرد.
زندگی با امنیت تنها زمانی ممکن است که به کلیات پنجگانهای که ادیان سماوی، و در رأس آنها اسلام، بر پایه آنها نازل شدهاند، محافظت شود. این کلیات شامل حفظ دین، حفظ جان، حفظ عقل، حفظ نسل (آبرو و ناموس) و حفظ مال میشوند. و به عنوان مقاصد شریعت اسلامی نیز شناخته میشوند، در مرتبه ضروریات قرار دارند. امام غزالی در این باره میگوید: «جلب منافع و دفع مضار، مقاصد حق است و صلاح مردم در بدست آوردن اهدافشان میباشد. منظور ما از مصلحت، محافظت از اهداف و مقاصد شریعت است. مقصود شریعت از خلقت انسانها پنج چیز است: حفظ دینشان، حفظ جانشان، حفظ عقلشان، حفظ نسلشان، و حفظ اموالشان. هر آنچه که حفظ این اصول پنجگانه را تضمین کند مصلحت است، و هر آنچه که این اصول را از بین ببرد مفسده است. دفع این مفسدهها نیز مصلحت است»( غزالی، 1333: 1/88).
حقوق بشر غربی (نقدی بر مبانی و عملکرد)
