نویسنده: نورالحق خادمی
موضوع: پیشینه تاریخی ایران و افغانستان
هنر و معماری باستان
تندیسهای گِلی کوچک و ساده از دوره نوسنگی که احتمالاً ایزدان محافظ بودند در تمامی پایگاههای باستانشناسی از خاور میانه تا هند یافت میشوند. در افغانستان هم این پایگاهها در مُندیگک، نادِ علی و تپه دِهمُراسی واقع هستند. باختریها و بعدها کوشانیان و جانشینان آنها، با الهام گرفتن از سنت بومی خود و سنت یونانی، با چهرهنگاری شهریارانشان، بر روی سکهها، گونهای مهمی از هنر و منبعی غنی از دادههای تاریخی را به وجود آوردند. چهرهنگاریهای شاهان را میتوان به صورت حکاکیشده بر مدخل معابد سنگی یا بر روی دیوارهای نیایشگاهها یافت. تأثیرپذیری از هنر غرب، در دوره شاهنشاهی ماد یا در طی فتوحات کوروش بزرگ و داریوش بزرگ در سدههای ششم و پنجم پیش از میلاد آغاز شد. آثار بهجایمانده از این دوران درنادعلی، قندهار، بلخ، طلا تپه، آلتینتپه، و دهانه غلامان یا «زرین»، پایتخت سرزمین زرنگ قابل مشاهده است. تأثیر فرهنگ یونانی در این شهرها به دوران فتوحات اسکندر مقدونی در سده چهارم پیش از میلاد برمیگردد. جانشینان اسکندر در مشرق زمین، یعنی سلوکیان، اشکانیان (پارتها) یونانی باختریها و ساسانیان در واقع ناقلین واقعی هنر یونانی در عصرشان بودند و تأثیر هنرشان در معماری نقشههای شهرها و حصارها، ستونها، بناهای شهری و غیره تندیسگری ستونهای شبهکُرینتی، سرستونهای فرتوردار، نقش و نگارهای گُلدار و طومارشکل، و نگارگری قابل رویت است که در آن عناصر تزئینی در مغارههای سنگی تا حد زیادی مدیون هنر ساسانی است. مردمان کوچنشین تأثیر یافته از هنر یونانی، و صنعتگران جنوب سیبری و اُردوس هم سنتها و سبکهایشان را به افغانستان انتقال دادند. در سده اول میلادی، راهبان بودایی منطقه گَنگ در هند، برای نیایشگاههایشان نمادها و نگارههایی آفریدند که بسرعت در منطقه متداول شد. این هنر پیکرنگاری که از سرزمینهای باستانی هند و گندهارا الهام گرفته شده بود تا عصر پیدایش اسلام دوام پیدا کرد. هنر باستانی افغانستان نخستین بار در گنجینههای موجود در مدخل استوپههایی بودایی نمایان شد که بهطور تصادفی توسط گردشگران یا باستانشناسان کشف شده بودند. گنجینههای بگرام که پیشینه آنها به سدههای اول و دوم میلادی برمیگردد، طی سالهای ۳۹–۱۹۳۷ توسط ژوزف هَکَن و تیم وی در هیئت باستانشناسی فرانسه در افغانستان کاوش شد. این گنجینه شامل ظروف شیشهای، ظروف و تندیسهای بُرُنزی، قالبهای گچی با بُنمایههای یونانی، و اشیایی است که اغلب آن از مناطق مدیترانه آمده بودند. این گنجینه همچنین متشکل از قطعات چوبیِ سامان (اثاثه) خانه است که با عاج هندی حکاکی و تزئین شدهاند. ظروف مشروبنوشی چینی نیز گواه بر استفاده از راه ابریشم است.