نویسنده: نورالحق خادمی
موضوع: هنر و فرهنگ حاکمیت های بزرگ افغانستان
هنر و فرهنگ در دربار غزنوی
حکومت غزنویان از نظر هنردوستی و توجه به شاعران فارسی سرا از اهمیت بالایی برخوردار است. در زمان سلطان محمود و پسرش سلطان مسعود غزنوی، غزنی به مرکز سیاسی و فرهنگی آسیای میانه و هند تبدیل میشود. آثار آن را میتوان در تعداد زیادی از ویرانهی بناهای بزرگ و عظیمی نشان داد که هنوز در اطراف و محلات غزنی پراکندهاند. مؤلفین اولیه اسلامی عصر غزنویان، از تعداد زیاد باغها، مساجد، منارها، مدرسهها و قصرهای غزنی یاد میکنند.
رشد و بالندگی زبان و ادب دری که در عصر سامانی آغاز شده بود در عهد غزنویان نیز ادامه یافت. زیرا سلاطین نخست غزنوی عمیقاً تحت تأثیر فرهنگ و تمدن اسلامی سرزمینهایی بودند که به تصرف آنها در آمده بود. محمود و مسعود هر دو از تعلیم و تربیت اسلامی برخوردار بودند. سلطان محمود تعلیمات مدرسهای و قرآن را از پدر قاضی ابونصر حسینی که از پیشوایان مذهب حنفی و مقتدای سبکتکین بود، فرار گرفت.
احتمالاً از آنجایی که سلطان محمود در کنار پدرش به کار جنگ و حکومت اشتغال داشت، شاید در تعلیمات مدرسهای او در علوم اسلامی و ادبیات نوعی گسیختگی وجود داشت. اما … سلطان محمود در علوم دینی بسیار ماهر بود به گونهای که هیچ بدعتی از چشم او پوشیده نمیماند. او هم بر زبان عربی و هم بر زبان فارسی تسلط داشت. در کتاب لباب الالباب ابیاتی را نقل میکند که منسوب به سلطان محمود است (باسورث, 1378, ص. 1/129).
سلطان محمود و سلطان مسعود که با فرهنگ غنی کشور ما پرورش یافته بودند و بر اثر ثروت فراوانی که از غزوات هند به دست آورده بودند بسیار ثروتمند شده بودند، دربارشان را به صورت یکی از مأمنهای بزرگ شعرا در آوردند. وجود چهارصد شاعر که به نوشتهی دولتشاه سمرقندی همیشه در رکاب سلطان محمود حضور داشتند، خصوصاً شعرای بزرگی چون عنصری، فرخی، زینتی علوی، و عسجدی سبب شد تا دربار غزنویان مرکز مهمی برای ادامه و تکامل سبک ادبی دربار سامانی گردد. عنصری (متوفی۴۳۱ ق) امیر الشعراء دربار سلطان محمود که گویا منظومهای دربارهی جهانگشاییهای سلطان محمود به نام تاج الفتوح داشته است و فرخی سیستانی (متوفی به سال ۴۲۹ ه-ق) دو شاعر آغاز قرن پنجم هستند که دو سبک تازهی کامل که در اصول و کلیات دنبالهی سبک شعرای پیشین بود به وجود آوردند. سبک این دو شاعر و یک شاعر جوان و با ذوق دیگر که اواخر حیات آنان را درک کرده بود، یعنی ابوالنصر احمد منوچهری (متوفی به سال ۴۳۲ ه-ق) مدتها بعد از ایشان در شعر دری تأثیر داشت (صفا, 1356, ص. 188).