نویسنده: نورالحق خادمی
موضوع: هنر و فرهنگ حاکمیت های بزرگ افغانستان
هنر و فرهنگ در دربار تیموریان
دوره تیموریان ۷۷۱ – ۹۱۱ ه. /۱۳۷۰-۱۵۰۶ م) به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و خارجی، دوره رونق فرهنگ، هنر، ادبیات، تاریخ، ریاضی و نجوم بود. دربار هرات به سبب هنرپروری و هنرمندی فرمانروایان تیموری، محل تجمع و آمد و شد هنرمندان و ادیبان برجسته بود. تیمور با این که بسیار خونریز بود؛ ولی به دانش و هنر علاقه نشان میداد. ازاینرو هنرمندان و صنعتگران از کشتارهایش در امان بودند. فرزند او شاهرخ و نوههایش الغبیگ، بایسنقر میرزا و ابراهیم میرزا نیز این سیاست را پی گرفتند. شاهرخ فرزند امیر تیمور که در حیات پدر مدت دوازده سال حاکم هرات بود تحت تأثیر مدنیت و تهذیب آنجا قرار گرفته بود، بعد از جانشینی مرکز سلطنت را از سمرقند به هرات انتقال داد. شاهرخ یکی از شاهان بزرگ افغانستان است که علاوه بر تقوی، عدالت و صلح جویی، شخصیت بخشنده، علم دوست، ادب پرور و هنرمندی بود که بسیاری از خرابیهای که به دست پدرش تیمور در افغانستان یا ممالک دیگر واقع شده بود، دوباره مرمت کرده به مدت چهل و سه سال (817-850) سلطنت خود به هیچ کشوری حمله نکرد و اگر جنگی پیش میشد، با نهایت سیاست و رشادت طوری میجنگید که فاتح میگشت. شاهرخ شخصی شاعر مشرب و خوشنویس بود. هرات در عصر او از نظر علم و ادب دوباره احیاء گردیده علاوهبرآن کتابخانه بزرگی به امر او در آن تأسیس گردید. هرات در زمان او مرکز علما، ادبا، شاعران، نقاشان و خوشنویسان گردیده بود. این کار در عهد فرزندان او نیز ادامه پیدا کرد. از سال (875-911) که سلطان حسین بایقرا به تخت سلطنت جلوس کرد در مدت تقریباً سی و پنج سال حکمرانیاش بهترین آثار منظوم در کشور ما به وجود آمد.
در این دوره عقاید متصوفان در سراسر شرق و غرب حکومت تیموریان هرات رواج زیاد یافت. فرقه نقشبندیه در اواخر قرن هشتم انتشار زایدالوصفی در بین دیگر فرق صوفیه پیدا نمود و مجدد آن خواجه بهاءالدین نقشبند در همین زمان میزیستند.
هنر نقاشی و خوشنویسی در دوره تیموری به شکوفایی قابل توجهی دست یافت که استاد محمد علی هروی واضع خط نستعلیق و کمالالدین بهزاد از فرزانگان این دوره هستند. فرمانروایی شاهرخ را سرآغاز یک عصر جدید و تجدید حیات در بعضی از انواع هنر معرفی کردهاند. کتابهای پدیدآمده در این دوره شامل نفیسترین مینیاتورها و استادانهترین خوشنویسیها هستند که به زیبایی تمام صحافی و جلد آرایی گشتهاند. پارهای از زیباترین نقاشیها، ریشه در مکتب هرات دارند که به طور کامل با حمایت شاهزادههای تیموری در شهر هرات شکل گرفت و استاد بزرگ نقاشی یعنی کمالالدین بهزاد برخاسته از چنین مکتبی است. خطوط زیبای دری نظیر خط نستعلیق در دوره جانشینان تیمور شکل گرفت و آخرین مراحل تکاملیاش را در این دوره طی نمود. همچنین پارهای از زیباترین آثار معماری در این دوره به وجود آمد که از آن جمله میتوان به مسجد گوهرشاد در مشهد و مسجد جامع گوهرشاد در هرات اشاره کرد. سلطان حسین بایقرا از فرمانروایان متأخر تیموری نیز حامی هنرها، علوم و ادبیات بود. ابوسعید پادشاه توانا، با کفایت، هنردوست این خاندان، نیز خود هنرمندی قابل بود.
سایه همسایه
