نویسنده: نورالحق خادمی
موضوع: هنر و فرهنگ حاکمیت های بزرگ افغانستان
ادامه هنر و فرهنگ در دربار دُرانیها
زبان رسمی و دیوانی در بار احمد شاه بابا دری بود و چنین می نماید که ایشان در زمان اقامت خود در هرات و ایران به زبان دری و فارسی آشنایی و علاقه پیدا کرده بودند از ایشان اشعاری به دری نیز نقل شده است. (کهزاد, زهما, نعیمی, صفا, & غبار, 1383 ش, ص. 324) تاریخ رویدادهای دوره احمد شاه بابا را نظام الدین عشرت سیالکوتی در مثنوی شهنامه احمدیه، به نظم و میرزا احمد حسینی، منشی در تاریخ احمد شاهی به نثر آمیخته به نظم دری در آورده اند.
احمد شاه بابا واقف لاهوری شاعر نامدار پارسی گوی هند، را به در بارش دعوت نمود. در دربار ایشان در قندها، یا در بار پسرشان شاهزاده تیمور در کابل، لاهور و هرات بسیاری از دبیران از شاعران ایرانی قزلباش به سر میبردند که از آن میان میتوان از الله ویردی حیرت شاملو، زکی خان میرزاد پسر محمد مهدی استرابادی، میر عبدالهادی عشرت لاری و دیگران نام برد. دوره احمد شاه بابا از جهاتی دوره رشد ادبیات پشتو است و در این دوره ده ها یا حتی صد ها سراینده و نویسنده و مترجم پشتو ظهور کردند که بسیاری از اینان، به دری نیز میسرودند و مینوشتند یا از آن ترجمه میکردند. از جمله دانشوران پشتو زبان دوره احمد شاه بابا که به دری سروده، نوشته یا اثری را از دری به پشتو ترجمه کردهاند میتوان از معز الدین ختک، ملاعلم اپریدی (افریدی)، ملامحمد غوث فرزند آخند ترکمان ( شارح الفنامه احمد شاه بابا به نثر پشتو)، عبدالله خان پوپلزای دیوان بیکی، معز الله خان مومند، حبیب الله حبیبی، نجیب مومند، علی خان مومنزی هشنغری، پیر محمد کاکل، استاد شاهزاده سلیمان و دیگران یاد کرد. احمدشاه بابا خود به پشتو با محتویاتی اخلاقی، اندرز و عرفان شعر میسرودند و دیوان اشعار پشتویشان شامل کما بیش 2500 بیت در قالبهای غزل، رباعی، قطعه، مخمس و مربع به چاپ رسیده است. ایشان گاهی به دری هم شعر میگفتند که در دیوان پشتویشان شش غزل دری دیده می شود.
از احمد شاه درانی بر خی کلمات و ملفوظات صوفیانه منثور به عربی به جا مانده است که ملامحمد غوث بن آخند ترکمان در شرح آنها کتاب دری بنام شرح الشرح نوشته که عبدالحی حبیبی نسخه ای از آن را در 1310 در چاریکار، نزد نجم الدین مجددی دیده است.
سایه همسایه
