نویسنده: نهضت
فصل سوم: حقوق بشر در ترازوی نقد (مقایسه غرب و اسلام)
2.مقایسه حقوق بشر غربی با اسلام
أ.از حیث منشأ
بر پایهی تعریف آیزایا برلین، آزادی به معنای «فقدان موانع در راه تحقق آرزوهای انسان» است (آرمین، ۱۳۷۸: ۱۳۲). این تعریف، گویای تفاوت بنیادین در منشأ حقوق بشر از دیدگاه غرب و اسلام است. در نظام حقوقی اسلام، حقوق انسان بر پایهی وحی الهی و فطرت تکوینی استوار است که خارج از ارادهی بشری تعریف میشود. این حقوق، که در بطن آفرینش نهفته است، از طریق شریعت اسلام تشریح شده و به عنوان هدایتی الهی، محدودیتها و تکالیف انسان را مشخص میکند. در مقابل، حقوق بشر در غرب بر ارادهی انسانی و خواست جمعی مبتنی است؛ جایی که انسان به عنوان محور هستی، هم مبدأ و هم مقصد حقوق شمرده میشود. این تفاوت، دو نظام حقوقی متمایز را شکل میدهد: حقوق الهیِ مبتنی بر شریعت در اسلام و حقوق زمینیِ مبتنی بر قرارداد اجتماعی در غرب.
تقاوت در منشأ و منبع حقوق انسانی در اسلام و غرب حداقل دو نتیجه متفاوت ذیل را در پی خوهد داشت:
۱. انگیزهی روانی برای انجام تکالیف: در نظام اسلامی، تکلیفپذیری از انگیزهی روانی قویتری برخوردار است، زیرا انسان خود را در برابر ساحتی بیکران از علم، حکمت و رحمت الهی مسئول میداند. این در حالی است که در نظام غربی، انسان صرفاً در برابر خواستهای متغییر و محدود بشری قرار دارد که اغلب تحت تأثیر جهل، حرص و منافع فردی است. برای مثال، احترام به حقوق دیگران در اسلام نه از ترس قانون، بلکه از باور به پاسخگویی در پیشگاه خدا سرچشمه میگیرد.
۲. ضمانت اجرای درونی و تکامل معنوی: در اسلام، عمل به تکالیف حقوقی به عنوان مسیری برای رسیدن و تقرب به خدا و تکامل روحی و معنوی انسان تلقی میشود. این نگاه، نوعی ضمانت اجرای درونی ایجاد میکند که فراتر از مجازاتهای دنیوی است. برای نمونه، پرداخت زکات نه تنها یک تکلیف مالی، بلکه عبادتی معنوی محسوب میشود. در مقابل، در نظام غربی که حقوق بر پایهی خواستهای نفسانی انسان استوار است، عمل به قوانین حقوقی فاقد بعد روحی و معنوی است و انگیزهی اصلی در آن، اغلب اجتناب و دوری از مجازات و یا کسب منفعت و سود شخصی است. این امر باعث میشود پایبندی به حقوق در غرب، به ویژه در مواقع تعارض منافع، با چالش مواجه شود.
بنابراین تفاوت در منشأ حقوق (الهی در برابر انسانی) نه تنها ماهیت حقوق بشر، بلکه انگیزهها و ضمانتهای اجرایی آن را نیز دگرگون میکند. در حالی که اسلام با تکیه بر حکمت الهی، حقوق را در چارچوبی هدفمند و تکاملبخش تعریف میکند، غرب با محوریت اومانیسم، حقوقی نسبی و متغیر را ارائه میدهد که به جای تقویت مسئولیتپذیری، به فردگرایی افراطی دامن میزند.
حقوق بشر غربی (نقدی بر مبانی و عملکرد)
