اومانیسم و عبودیت «جایگاه انسان در اندیشه غربی و اسلامی»

نویسنده: نهضت
فصل اول: کلیات و مفهوم شناسی
2.عبودیت
‌ب.سیر تحول تاریخی عبودیت در ادیان ابراهیمی
عبودیت به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در ادیان ابراهیمی (یهودیت، مسیحیت و اسلام)، سیر تحولی غنی و پویا داشته است. این مفهوم در هر یک از این ادیان با توجه به زمینه‌های فرهنگی، تاریخی و الهیاتی خاص خود، جلوه‌های متفاوتی پیدا کرده است. در ادامه، به بررسی سیر تحول عبودیت در این ادیان بصورت مختصر پرداخته می‌شود.
1.عبودیت در یهودیت: در یهودیت، عبودیت به معنای اطاعت از قوانین تورات و پیروی از دستورات خداوند است. این دین به‌طور خاص بر قرارداد (عهد) بین خدا و بنی‌اسرائیل تأکید می‌کند. عبودیت در این دین، به عنوان یک تعهد جمعی برای رعایت شریعت و حفظ هویت دینی و فرهنگی که در تورات آمده است تلقی می‌شود. در دوران اولیه یهودیت، عبودیت به معنای قربانی‌کردن و انجام آیین‌های مناسکی در معبد بود. این عملیات، به‌عنوان نمادی از وفاداری و خضوع به خداوند انجام می‌شد. این روند پس از تبعید به بابل، بر اثر از بین رفتند معابد به خانه‌ها منتقل شد. در این دوره، عبودیت به صورت خواندن تورات و رعایت شرایط اخلاقی و اجتماعی در آن تجلی یافت. در دوران بعدی، عبودیت به معنای اجتناب از گناه و رعایت دستورات شرعی تفسیر شد. این دستورات، نه تنها به عنوان قوانین مذهبی، بلکه به عنوان ابزاری برای حفظ هویت دینی یهود در برابر فشارهای فرهنگی خارجی در نظر گرفته می‌شد (اشرفی، 1384: 49).
2.عبودیت در مسیحیت: در مسیحیت، مفهوم عبودیت عمیقاً تحت تأثیر تعالیم عیسی مسیح قرار گرفته است. عبودیت در این دین، بیشتر به معنای محبت به خدا و دیگران تفسیر شده است. در دوران اولیه مسیحیت، عبودیت به معنای پذیرش مسیح به عنوان پسر خدا و نجات‌بخش انسان‌ها بود. این مفهوم، بر اساس ایمان به فدائی بودن مسیح، شکل گرفت. در قرون وسطی، عبودیت به صورت رسمی‌تر و سازمان‌یافته‌تر تجلی یافت. کلیسای کاتولیک نقش مهمی در تعریف و تنظیم عبادات ایفا کرد و عبودیت به معنای شرکت در آیین‌های کلیسایی، روزه‌داری و کفاره شد. در دوران اصلاحات پروتستان، مفهوم عبودیت دوباره مورد بازنگری قرار گرفت. مارتین لوتر و جان کالوین، عبودیت را به معنای رابطه شخصی و مستقیم انسان با خدا تفسیر و بر ایمان به جای اعمال تأکید کردند (همان).
3.عبودیت در اسلام: در اسلام، عبودیت به عنوان یک اصل اساسی به هستی(وجود) و خلقت انسان گره خورده است. قرآن کریم در آیات متعددی تأکید کرده است که خلقت انسان به منظور عبادت خدا بوده است «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» (ذاریات، 56). این عبودیت در اسلام شامل همه ابعاد زندگی انسان، از جمله عقیده، اخلاق، رفتار و عبادات است.
بنابراین عبودیت در ادیان سماوی و ابراهیمی، از یهودیت تا اسلام، سیر تحول پویا و غنی داشته است. این مفهوم، از انجام مناسک و قربانی‌کردن در یهودیت، به محبت و ایمان در مسیحیت و در نهایت به تسلیم کامل در برابر دستورات الهی در اسلام، تکامل یافته است. هر یک از این ادیان، با توجه به زمینه‌های تاریخی و فرهنگی خود، جنبه‌های مختلفی از عبودیت را تأکید کرده‌اند. اما اسلام کامل‌ترین عبودیت را در خود دارا است.