نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسانشناسی
ج. کرامت ذاتی انسان
در جهانبینی اسلامی، انسان جایگاهی بیبدیل در نظام آفرینش دارد که این امتیاز ریشه در مفهوم عمیق و چندبعدی (کرامت ذاتی) او دارد. این کرامت که موهبتی الهی است، به تمامی ابنای بشر بدون هیچ استثنایی اعطا شده و مبنای فلسفی بسیاری از مفاهیم حقوقی، اخلاقی و اجتماعی در اسلام محسوب میشود. قرآن کریم در آیهی 70 سورهی اسراء به صراحت اعلام میدارد: «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» و بهراستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم. این آیهی شریفه بهعنوان سنگ بنای نظریهی کرامت انسانی در اسلام، بیانگر آن است که انسان به صرف انسان بودن، از شرافت و کرامتی ذاتی برخوردار است که خداوند متعال آن را به او عطا فرموده است.
اصطلاح و واژهی کرامت در زبان عربی از ریشهی (کرم) گرفته شده که دلالت بر بزرگی، شرافت و ارزش ذاتی دارد. در منظومهی فکری اسلام، کرامت ذاتی به آن ارزش و احترامی اطلاق میشود که خداوند متعال بهصورت فطری و غیراکتسابی در نهاد انسان قرار داده است. این مفهوم با کرامت اکتسابی که ناشی از اعمال صالح و تقوای انسان است تفاوت ماهوی دارد. ویژگیهای اساسی کرامت ذاتی را میتوان در چند محور اصلی تحلیل کرد: نخست آنکه این کرامت عام و جهانشمول است و تمامی انسانها را بدون توجه به نژاد، جنسیت، دین یا موقعیت اجتماعی شامل میشود. دوم آنکه غیرمشروط و غیراکتسابی است، یعنی وابسته به هیچ شرطی نیست و حتی با گناهکار شدن انسان نیز بهطور کامل از بین نمیرود. سوم آنکه مبنای حقوق و تکالیف انسان است، به این معنا که بسیاری از حقوق اساسی بشر و همچنین تکالیف او در قبال خود، جامعه و خداوند ریشه در همین کرامت ذاتی دارد. چهارم آنکه منشأ الهی دارد، یعنی از اراده و مشیت خداوند نشأت گرفته و نه از قراردادهای اجتماعی یا دیدگاههای بشری که در مکاتب غربی رواج است. این ویژگیها در کنار هم نشان میدهند که کرامت در اسلام مفهومی عمیقتر و گستردهتر از تعاریف رایج در دیگر مکاتب فکری دارد.