نویسنده: محبوبی
فصل هشتم: امپریالیزم
۱. معرفی امپریالیزم
ادامه:
هیوود امپریالیزم را سیاست یا روش گستراندن قدرت یا فرمانروایی دولت در فراسوی مرزهای خود میداند و به این باور است که امپریالیزم را میتوان ایدئولوژی توسعه جویی دانست (هیوود، 1391: 609). همچنین در این مورد مینویسد که امپریالیزم، در معنای گسترده، سیاست توسعه قدرت یا فرمانروایی دولت در فراسوی مرزهای خود است. امپریالیزم در کاربرد نخستین، ایدئولوژی پشتیبانی از توسعه نظامی و دستاورد امپراتوری بود که به طور معمول از راه توسل به آموزههای ناسیونالیستی و نژادگرایانه کسب میشد. امروزه این اصطلاح را بهطورکلی برای توصیف نظام سلطه سیاسی یا توسعهطلبی اقتصادی -که عملی شدن چنان هدفهایی را پیگیری میکند – به کار میبرند. در سنت مارکسیستی، امپریالیزم پدیدهای اقتصادی تلقی میشود که نوعاً از فشار صدور سرمایه ناشی میشود. اما نو مارکسیستها به شکل نامحسوستر امپریالیزم توجه میکنند که نو استعمارگری نامیده میشود و از این راه قدرتهای صنعتی ضمن رعایت استقلال سیاسی رسمی سرزمینی، با سلطه اقتصادی آن سرزمین را تحت کنترل خود میگیرند. اما نظریهپردازان رئالیست، امپریالیزم را بیشتر پدیدهای سیاسی میدانند و میگویند دولتهای قدرتمند و دارای برتری راهبردی از راه توسعهطلبی و پیروزی در جنگ آن را پیگیری میکنند (همان، 194).
ناگفته نباید گذاشت که از این واژه (امپریالیزم) برای بیان رقابت قدرتهای اروپایی رقیب برای به دستآوردن مستعمره و حوزهی نفوذ در آفریقا و دیگر قارهها نیز استفاده میشود. این رقابتها که نخستینبار از دههی 1880 شروع و تا دههی 1914 بر سیاست بینالمللی حاکم بود، سبب شد که این دوره به نام «عصر امپریالیزم» نامگذاری شود (مومسن و همکاران، 1395: 92). در ابتدا، هم انگلیسها و هم امپریالیستهای اروپایی مدعی بودند که هدفشان از تجاوز، اشغال و استعمار سرزمینهای دیگر، گسترش تمدن و رساندن دستاوردهای آن به مردمان دارای نژاد و فرهنگ پستتر است؛ اما در بنیاد این احساس انجام رسالت یک فریب بیش نبوده است و امپریالیستهای جهانخوار فقط در پی برآورده کردن اهداف و مقاصد خود بودند.
مفهوم استعمار امروزه با مفهوم امپریالیزم پیوستگی کامل یافته و استعمار اساساً اعمال قدرت امپریالیستی شناخته میشود، یعنی همان طور که یادآور شدیم، قدرتی که میخواهد از مرزهای ملی و قومی خود تجاوز کند (دو ورژه، 1389: 56). به هر حال مفاهیم امپریالیزم و استعمار، با هم پیوندی نزدیک و ناگسستنی دارند.
امروزه هرگاه واژه امپریالیزم مورد استفاده قرار میگیرد، اولین چیزی که به ذهن متبادر میشود، آمریکا و یا عموماً سمبل این دولت است و این قطعاً به این دلیل است که تعاریف و مفاهیم مختلفی که در مورد امپریالیزم در موضوعات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آورده میشود، تماماً در مورد آمریکا و رفتار سیاسی این دولت در عرصه جهانی مصداق دارد.