نویسنده: نهضت
فصل اول: کلیات و مبانی مفهومی جاهلیت
معناشناسی و سیر تحول مفهوم جاهلیت
ب. معنای اصطلاحی
در مطالعات اسلامی، «جاهلیت» به عنوان یک اصطلاح فنی و تخصصی، فراتر از معنای لغوی، به دوره تاریخی خاصی در شبهجزیره عربستان اشاره دارد که با ویژگیهای منحط فکری، اخلاقی و اجتماعی خاصی شناخته میشد. این دوره با بعثت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) به پایان رسید، اما مفهوم آن به عنوان یک وضعیت وجودی و الگوی فرهنگی-تمدنی، در تقابل کامل با اسلام به عنوان دین حقیقی باقی ماند.
قرآن کریم به عنوان اصلیترین و معتبرترین منبع اسلامی، با به کار بردن واژه یا اصطلاح «جاهلیت» در آیات مختلف، به شکلدهی این مفهوم پرداخته است. در سوره احزاب میفرماید: «وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَى» (احزاب: 33). این آیه به یکی از مظاهر رفتاری دوران پیش از اسلام اشاره دارد و خودنمایی بیقیدوبند را نمادی از جاهلیت معرفی میکند.
مهمترین ویژگی عصر جاهلیت قبل از اسلام از منظر متون اسلامی، «شرک» بود که به معنای نسبت دادن شریک به خداوند و پرستش معبودهای دروغین بود. این ویژگی، اساس تمام انحرافات فکری و اخلاقی آن دوران به شمار میرفت. بر این اساس، در تعریف عام و جامع، میتوان جاهلیت را به عنوان نظامی فکری-عملی تعریف کرد که در آن، انسان از عبودیت خداوند سر باز میزند و پیروی از هویوهوس، تعصبات قبیلهای و معبودهای ساختگی را اساس زندگی قرار میدهد.