تالیف: سید ابوالحسن ندوی
اریسیین چه کسانی بودند؟
در نامهای که به سوی قیصر «روم»، «هرقل» نوشته شده «اریسیین» یا «پریسیین» بر حسب اختلاف روایات وارد شده است، در صورتی که این کلمه در نامههای دیگران نیامده است. گفتار معروف در اینباره این است که «اریسیین» جمع «اریسی» است و منظور از آن زیردستان و خدمتگزاران و دهقانان هستند.
علامه «ابنمنظور» در «لسانالعرب» از «ثعلب» نقل کرده است که «الارس» یعنی «الاصل» و «أریس» یعنی «الاکار» (دهقان و کشاورز) و از «ابنالاعرابی» نقل کرده است که «أرس یارس أرساً» اذا صار أریساً و «أرس یؤرس تأریساً» اذا صار اکاراً و از «ابوعبید» نقل کرده که او گفته است نزد من پسندیده این است که «آریس» به بزرگتر قوم گفته میشود، کسی که امر او مورد اطاعت واقع شود و دیگران از وی فرمان ببرند.
اینجا برای خوانندهٔ زیرک و فهمیده این سؤال پیش میآید که هرگاه منظور از «أریسین» کشاورزان باشند، پس امپراتور «ایران» (خسرو پرویز) شایستهتر بود که نسبت به گناه آنان بیم داده شود و این کلمه در نامهٔ او باید ذکر میگردید، چراکه طبقهٔ کشاورزان در ایران خیلی گستردهتر و متمایزتر از آنان در دولت «روم» بودند. بهطوریکه درآمد عمدهٔ ایران به کشاورزی وابسته بود. «ازهری» نیز چنانکه «ابنمنظور» از وی نقل کرده است، میگوید:
روستاییانی که بر آیین کسری بودند، مردمی کشاورز و دهقان بودند که با زمین و آبادانی آن سروکار داشتند، اما اهل «روم» مردمی صنعتپیشه و اهل هنر بودند و به مجوس «اریسیین» میگفتند، یعنی آنها را به «اریس» که معنای آن «آگار» (دهقان) است، منسوب میکردند و عربها به آنها «فلاحین» (کشاورزان) میگفتند.