احمدشاه بابا، معروف به احمدخان ابدالی (۱134–۱186 هجری قمری) بنیان گذار امپراطوری (ابدالی) درانی (1160 – 1224 قمری) بود. از ایشان بیشتر بهعنوان مؤسس افغانستان نوین یاد میشود و شخصیت محبوبی برای تمام ملت افغانستان بودند که تا اکنون هیچ شاه و رهبری به حد ایشان بین تمام اقشار ملت به محبوبیت آنچنانی نرسیده است. احمدشاه بابا در ۱160 قمری، توسط لویه جرگه در قندهار بهعنوان پادشاه منصوب شدند و پایتخت خود را در آنجا تأسیس کردند. احمدشاه بابا، با کمک شورایی متشکل از ۹ مشاور از اقوام مختلف کشور، به توسعه امپراطوری خود پرداختند که از شرق به سمت امپراطوری گورکانیان و مراته هند، در غرب به سمت امپرطوری افشار ایران در حال تجزیه و در شمال به سمت خانات بخارای ترکستان پیش رفتند. در عرض چند سال، ایشان کنترل خود را از خراسان در غرب به کشمیر و شمال هند در شرق، و از آمودریا در شمال تا دریای عمان در جنوب گسترش دادند. احمدشاه ابدالی بزرگترین عادل¬ترین، مقتدرترین امپراطور افغانستان در تاریخ معاصر کشور است. بعد از احمدشاه بابا، تیمورشاه پسرش (1187 – 1208 هجری) شاه سلسله درانی شد و پایتخت افغانستان را به دلایل استراتژیک، از قندهار به کابل منتقل نمود و توانست افغانستان زمان پدرش را حفظ نماید. ولی بعدا پسران تیمور شاه (زمان¬شاه، محمود شاه و شاه شجاع) طی تقریبا 50 سال، در اثر اختلافات ذات البینی، خشونت خانوادگی و شورش¬ در بخشهای مختلف کشور، به تحریک جاسوسان و مداخلات مستقیم و غیرمستقیم انگلیس¬ها، که در هند ریشه دوانده بودند، و تحرکات قاجارها در غرب کشور، باعث تجزیه بخشهای مهمی از جنوب وطن تا مناطق پیشاور به دست سیک¬ها بواسطه مشغولیت سران محمد زایی و درانی در جنگهای دخلی شدند. این اولین تجزیه در تاریخ معاصر کشور بود که نیمی از افغانستان را از پیکر این وطن با طرح و نقشه انگلیس، شورش سیک¬ها، خیانت تعدادی از سران لشکر، برادر کشی و جنگهای داخلی از دست دادیم.بالآخره شاه شجاع در سال 1258 قمری درکابل ترور شد. امپراطوری درانی تقریبا بیش از صدسال دوام کرد و بعد از تثبیت حدود اربعه کشور و مبارزات ملت رشید و مجاهدان گمنام با دشمنان مکار و دسیسه¬گر، این امپراطوری جای خود را به امیر دوستمحمد خان محمد زایی داد. (غبار 1368 ش, 354-509)
افتخارات امپراتوری درانیان در تاریخ معاصر کشور
