مفهوم مسئولیت:
1- واژه مسئولیت در فرهنگ عربی:
اصل واژه مسئولیت از ماده «سأل» ریشه میگیرد (ابن فارس، 1418: 3/124). و گوهر معنای آن عبارت است از طلب و در خواست امری از شخصی و مطلوب اعم از خبر، مال و یا علم است. در الرائد در باره مسئولیت آمده است: «مسئولیت در معنای تعهد، خود را در برابر قانون تسلیم دانستن، مورد سؤال و بازخواست قرار گرفتن» (جبران، 1381: 2/1594). به کار می رود و در فرهنگ ابجدی عربی-فارسی در باره واژه «مسؤول» آورده اند: «مسؤل کسی است که امری را عهده دار شده باشد» (مهیار، نرمافزار فرهنگ ابجد عربی-فارسی، ذیل واژه مسئول).
2- واژه مسئولیت در قرآن و روایات:
واژه مسئولیت در آیاتی از قرآن کریم که در ادامه میآید، مورد استفاده قرار گرفته است.
«و لقد کانوا عاهدوا الله من قبل لا یولون الادبار و کان عهدالله مسؤولا» (احزاب، 15). ترجمه: آنان قبل از این با خدا عهد کرده بودند که پشت به دشمن نکنند و عهد الهی مورد سؤال قرار خواهد گرفت و در برابر آن مسؤلند.
«ولا تقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتّی یبلغ اشدّه و اوفوا بالعهد انّ العهد کان مسؤولا» (اسراء، 34). ترجمه: به مال یتیم جز به بهترین راه نزدیک نشوید تا به سرحد بلوغ برسد و به عهد خود وفا کنید که از عهد سوال میشود.
واژه «مسئول» در روایات بدین گونه به کار رفته است:
پیامبر اکرم -صلیالله علیه و سلم- میفرماید: «ألا كُلُّكُم راعٍ و كُلُّكُم مَسؤولٌ عَن رَعِيَّتِه ؛ فَالأَميرُ الَّذي عَلَى النّاسِ راعٍ و هُوَ مَسؤولٌ عَن رَعِيَّتِهِ ، وَالرَّجُلُ راعٍ عَلى أَهلِ بَيتِهِ و هُوَ مَسؤولٌ عَنهُم ، وَ المرأةُ راعِيةٌ عَلى بَيتِ بَعلِها و وُلدِهِ و هِيَ مَسؤولَةٌ عَنهُم ، وَ العَبدُ راعٍ عَلى مالِ سَيِّدِهِ و هُو مَسؤولٌ عَنهُ ، ألا فَكُلُّكُم راعٍ و كُلُّكُم مَسؤولٌ عَن رَعِيَّتِهِ» (المسلم، 3/1459). ترجمه: بدانيد كه همه شما مسئوليد و همه شما نسبت به زيردستانتان بازخواست مىشويد. فرمانرواى مردم، مسئول مردم است و نسبت به زيردستانش بازخواست مىشود. مرد، سرپرست خانواده است و نسبت به آنان، بازخواست مىشود. زن، مسئول خانه شوهر و فرزندان اوست و در برابر آنان، بازخواست مىشود. برده، مسئول مال مالك خود است و در برابر آن، مسئول است. پس بدانيد كه همه شما مسئوليد و همهتان در برابر زيردستان خود، بازخواست مىشويد.
3- واژه مسئولیت در فرهنگ فارسی
«مسئولیت مصدر صناعی یا جعلی از واژه مسئول است» (دهخدا، 1337: 12/ذیل واژه مسئولیت). و مسئول، اسم مفعول به معنای فردی یا امری است که مورد سؤال و پرسش واقع میشود. در لغت نامه دهخدا مسئولیت به معنای ضمانت، ضمان، تعهدف مواخذه، موظف بودن نیز آمده است (همان).
«مسئولیت: آنچه انسان عهده دار و مسؤل آن باشد از وظایف و اعمال و افعال» (عمید، 1375: 612).
«مسئولیت: کاری را عهده دار شدن و عواقب و پیامدهای آن را پذیرفتن» (انوری، بیتا: 7/7014).
«مسئول کار: عهده دار کار، کسی که انجام کار را به عهده گرفته و بازخواست آن را قبول کرده» (شمیم، 1379: 1010).
مسئولیت اجتماعی افراد در جامعه اسلامی!
