ترتیبکننده: کرار
فصل پنجم
اسلام و جاهلیت
همچنین رهبانیـت و عجز مسیحیت در حل قضایای انسانی و مشکلات بشری و تصویر زشـتی کـه علمـا، کاهنها و کشیشهای مسیحی از خود مسیحیت ارائه دادنـد و نیـز فاصـلهای کـه مـابین ملت خود و پیشرفت و ترقی ایجاد کردند و شکنجه و عـذابهایی کـه بـه دانشـمندان و کاشفان آزاد اندیش چشانیدند، عوامل دیگری بودند که در گرایش اروپا به جاهلیت تـأثیر داشتند. این آزار و شکنجهها چنان دردآور و رعبانگیز بودند که از شـنیدن آنهـا مـو بـر بدن راست میشود و از سرگذشت تلخ نزاعهایی که در اروپا میان دیـن و تمـدن، دیـن و علم بهوقوع پیوست، آدم زهرهاش میترکد! و به تمام اینها باید تهور و خیرهسری کسانی را که بر این نظام کهنه شوریدند، افزود. این عوامل موجب شدند تا امتهای اروپا که در آستانۀ قیام بودند و به سوی ترقـی اوج میگرفتنـد، بـه طـوری کلـی از دیـن زده شـوند و خویشتن را از هر نظام قدیم برهانند و با هر دعوت دینی و اخلاقی مقابلـه نماینـد و آن را سنگ لغزندهای در مسیر خویش بداننـد و پیـروان دیـن و اخـلاق را دشـمن سرسـخت پیشرفت انسانی بهشمار آورند.
به هرحال، امتهای اروپا به جاهلیت و مادهگرایی محض تحـول یافتنـد و ایـن تحول از غمانگیزترین حوادثی است که در تاریخ به وقوع پیوسته و شقاوتی دامنهدار و هلاکتی بزرگ برای بشریت به ارمغـان آورده اسـت، ولـی ایـن تحـول بـه موجـب اسباب فطری و عقلی میبایست اتفاق بیافتد.