نویسنده: نورالحق خادمی
موضوع: هنر و فرهنگ حاکمیت های بزرگ افغانستان
هنر و فرهنگ در دربار آل کرت
بعد از حمله مغول به افغانستان و با تغییر اوضاع سیاسی تا مدت بیشتر از یک قرن ملوکالطوایفی در کشور ما حاکم بود و در هر گوشه و کناری حکومتهای محلی روی کار آمدند که هرکدام آنها به ذات خود ارزش جداگانهای داشتند. از جمله این امرا و ملوک محلی که نگذاشتند چراغ علم و فضیلت باستانی این سرزمین را باد حوادث خاموش کند، یکی از آنان ملوک کرت بود که در تاریخ و ادبیات دوره زمامداری خود در علم دوستی و حفظ میراث فرهنگی، از ادوار فراموش ناشدنی این سرزمین هستند؛ زیرا همین امیران علم دوست و ادب پرور بودند که نگذاشتند زنجیره فضایل، علوم و فرهنگ ملی ما از هم بگسلد. در چنان زمانی که مغولان برای از بین بردن روحیه و فرهنگ ملی ما میکوشیدند، این امرا عالمانه و مردانه در برابر آنها مقاومت نموده، بنیان و پیکره ملیت خود را تقویت و علم و فرهنگ را در دربار خویش حمایت میکردند. ملوک آل کرت از نیمه قرن هفتم هجری تا اواخر قرن هشتم (643-783) سلطنت داشتند و همواره پایتختشان شهر هرات بود.
اولین فردی که از این خاندان در تاریخ مشهور است، ملک رکنالدین بن تاجالدین داماد سلطان غیاثالدین غوری است. ملک رکنالدین در آخر عمرش، نواسه دختری خود شمسالدین محمد کرت را جانشین خویش ساخت که او مؤسس آل کرت است. ملک رکنالدین با شروع حمله مغول مصلحت را در آن دید که با چنگیز خانیان از در مصلحت پیش آید. بعد از مرگ چغتای، منگوقاآن از قدرت و مردانگی ملک شمسالدین در هراس افتاد، برای آنکه او را دلخوش و را راضی دارد، حکومت افغانستان (هرات، جام، غور، غرجستان، مرغاب، فاریاب، فراه، سیستان، کابل و…) از آمو تا سند را به او سپرد.
حکومت آل کرت به ملک معزالدین حسین (723-771) رسید و او از بزرگترین مربیان علم و ادب افغانستان به شمار میرود. در دربار خود قریب چهل تن از مشاهیر ماهر را پروانید که میتوان به ربیعی پوشنگی، مظفر هروی، امامی هروی، ابن حسام هروی، مولانا سعدالدین تفتازانی، سیفی هروی و دها شخصیت دیگر را نام برد. این مرد بزرگ بعد از 39 سال حکومت وفات نموده و پسرش ملک غیاث الدین ثانی جانشین وی شد که با تهاجم امیر تیمور گورکانی مواجه گردید و در سال 787 به دست تیمور اسیر و سلسله آل کرت از بین رفت. (کهزاد, زهما, نعیمی, صفا, & غبار, 1383 ش, ص. 183-199)