رابطه اسلام و خانواده

ترتیب کنند: نورالحق خادمی
موضوع: انواع حقوق و مسئوليت‌ها
حقوق والدين بر فرزندان
مسئوليت فرزندان در مقابل پدر و مادر که در حال حيات قرار دارند عبارتند از:
1- نيکي و فرمانبرداري
فرزندان موظف اند که با والدين خود به بهترين روش رفتار نمايند و از هر نوع بدرفتاري با ايشان پرهيز کنند و حتي از گفتن کلمه و سخني که موجب آزردگي خاطرشان بشود خودداري کنند؛ زيرا برخورد نادرست و کردار و گفتار ناروا با پدر و مادر سبب صدمه زدن به شخصيت و منزلت و احترام والاي آنان مي‌شود و هرگونه اذيت و آزار، بلند کردن صدا، تندي و خشونت که موجب دل‌آزاري‌شان بشود حرام و نامشروع است؛ زيرا خداوند متعال مي‌فرمايد:
{ وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا } … (الاسراء / 23)
“(اي انسان) پروردگارت فرمان داد که به جز او را پرستش نکنيد و به پدر و مادر نيکي نماييد. هرگاه يکي يا هر دوي آن‌ها نزد تو به سن پيري رسيدند. (کمترين اهانتي را به آن‌ها روا نداريد و حتي) به آن‌ها اف هم نگو! و بر سر ايشان فرياد مکش و آنان را از خود دور مگردان و با آنها سخنان خوب و پسنديده بگو”.
اطاعت پدر و مادر در امور روا و مشروع واجب است. شريعت اسلام مسلمانان را به اين مسئوليت دستور داده و عقل سالم آن را مي‌پسندد. اين اطاعت فرزندان حتي شامل پدر و مادري که مسلمان هم نيستند مي‌شود و تنها در اموري که معصيت و نارواست، نبايد از آنان اطاعت نمود؛ زيرا در جهت نافرماني خداوند، نبايد از مخلوقي پيروي کرد. خداوند متعال در اين رابطه مي‌فرمايد:
وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } … (لقمان / 15)
“هرگاه آن دو (پدر و مادر) تلاش کردند که چيزي را با خداوند شريک نمايي که کمترين آگاهي در مورد آن نداري، از ايشان اطاعت مکن. در دنيا با ايشان هميشه به صورتي شايسته رفتار کن و راه کساني را در پيش بگير که به جانب من رو کرده‌اند. بعد هم همه به سوي من باز مي‌گردند و من شما را از آن‌چه (در دنيا) ميکرده‌ايد آگاه مي‌سازم”.
جزو لوازم اطاعت از والدين آن است که حتي بدون اجازه آنها به جهاد که واجبي خدايي است نرويد ـ مگر آن‌که بسيج عمومي اعلام شده و به صورت واجب عين درآمده باشد ـ امام بخاري در کتاب صحيح خود فصلي را به عنوان “باب جهاد” به شرط اجازه پدر و مادر و در کتاب “الأدب المفرد” نيز فصلي را به عنوان “کساني که بدون اجازه پدر و مادر حق رفتن به جهاد را ندارند” قرار داده است.
يکي از بارزترين نمونه‌هايي که بيانگر عدم اطاعت از پدر و مادر به دليل تضاد آن با فرمان خداوند است، موضع سعد بن ابي وقاص در برابر مادر مشرک خويش است. مادر او سوگند ياد کرد که تا زماني سعد از دين اسلام دست برندارد، لب به آب و غذا نزند و خود را شستشو ندهد. اما سعد بن ابي وقاص با جرأت و استقامت تمام بر ايمان خطاب به او فرمود: مادر! به نام خداوند سوگند اگر داراي صد جان داشته باشي و هر ساعت يک بار جان بدهي، از دين محمد دست برنخواهم داشت”.
از طرف ديگر بي‌توجهي به خدمت و مراقبت از پدر و مادر عصيان و نافرماني است و آزار آنان جزو گناهان کبيره‌اي به شمار مي‌آيد که در حد شريک قرار دادن براي خداوند است؛ زيرا رسول خدا صلی‌الله علیه و سلم فرموده اند: “گناه کبيره: شريک قرار دادن براي خداوند و اذيت و آزار و بي‌مبالاتي به پدر و مادر است”. همچنين فرموده اند: “رضايت خداوند بستگي به رضايت پدر و مادر و خشم خداوند بستگي به خشم پدر و مادر دارد”.
يکي از احاديث بسيار صريح در اين مورد که اذيت و آزار و بي‌مبالاتي نسبت به پدر و مادر، مانع از رفتن به بهشت مي‌شود، اين فرموده رسول خدا صلی‌الله علیه و سلم است که:
“خداوند در روز قيامت به سه نفر نگاه (رحمت) نمي‌کند: آزاردهنده پدر و مادر، شراب‌خوار و کسي که بخشش خود را به ديگران منّت مي‌گذارد. و سه نفر را هم به بهشت راه نمي‌دهد: آزاردهنده پدر و مادر، آدم ديوث و زني که خود را به شکل و شمايل مردان درمي‌آورد”.