نویسنده: نهضت
فصل دوم: حقوق بشر اسلامی
3.ماهیت حقوق بشر در اسلام
ماهیت حقوق بشر در اسلام بر پایهی اصولی الهی، اخلاقی و عدالتمحور استوار است که آن را از سایر نظامهای حقوقی متمایز میکند. این حقوق نه تنها به عنوان امتیازات فردی، بلکه به عنوان بخشی از مسئولیتهای انسان در قبال خداوند و جامعه تعریف میشوند. در اسلام، حقوق بشر در چارچوب یک نظام جامع الهی قرار دارد که هدف آن تحقق عدالت، صلح و تعالی اجتماعی است.
أ.الهی بودن
حقوق بشر در اسلام ریشه در اراده و حکمت الهی دارد. این ویژگی، حقوق بشر اسلامی را از نظامهای حقوقی سکولار که بر پایه عقلانیت بشری یا توافق اجتماعی استوار هستند، متمایز میکند. در اسلام، حقوق بشر به عنوان بخشی از شریعت الهی تعریف میشود که از طریق قرآن و سنت پیامبر اکرم (صلیالله علیه و سلم) به بشر ابلاغ شده است.
قرآن کریم به صراحت بر کرامت ذاتی انسان تأکید کرده است: «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا» (اسراء، ۷۰). این آیه نشان میدهد که کرامت و حقوق انسانها موهبتی الهی است که به همه افراد بشر، فارغ از دین یا نژاد، اعطا شده است. در جای دیگری، قرآن بر برابری انسانها در خلقت تأکید میکند: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا» (حجرات: ۱۳). این آیه نیز نشان میدهد که تفاوتهای نژادی و قومی تنها برای شناخت متقابل است، نه برای برتریجویی.
پیامبر اکرم (صلیالله علیه و سلم) نیز در خطبه حجة الوداع فرمودند: «کُلُّکُمْ بَنُو آدَمَ، وَآدَمُ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ» (همه شما فرزندان آدم هستید، و آدم از خاک آفریده شد). این حدیث بر برابری ذاتی انسانها تأکید میکند و هرگونه تفاوت نژادی یا طبقاتی را نفی میکند.
در حدیث دیگری، پیامبر (صلیالله علیه و سلم) فرمودند: «النَّاسُ سَوَاءٌ كَأَسْنَانِ الْمُشْطِ» (مردم مانند دندانههای شانه برابرند). این حدیث نیز بر تساوی انسانها در حقوق و کرامت تأکید دارد.
بنابراین الهی بودن حقوق بشر در اسلام به این معناست که این حقوق از سوی خداوند به عنوان خالق انسانها تعیین شده است. این ویژگی الهی بودن، حقوق بشر اسلامی را از نظامهای حقوقی سکولار که بر پایه عقلانیت بشری یا توافق اجتماعی استوار هستند، متمایز میکند. در اسلام، حقوق بشر نه تنها امتیازات فردی، بلکه بخشی از مسئولیتهای انسان در قبال خداوند و جامعه است. این نگرش، حقوق بشر را در چارچوب یک نظام جامع الهی قرار میدهد که هدف آن تحقق عدالت، صلح و تعالی اجتماعی است.
حقوق بشر غربی (نقدی بر مبانی و عملکرد)
