نویسنده: نهضت
فصل اول: کلیات و مفهومشناسی
۳. انسان
ج. نقاط اشتراک و افتراق در دو نگاه
در بررسیِ تطبیقیِ دو دیدگاهِ اومانیسم و عبودیت دربارهٔ انسان، میتوان به چند نقطهٔ اشتراکِ محدود و تفاوتهای بنیادین اشاره کرد. از جمله نقاطِ اشتراک، تأکیدِ هر دو دیدگاه بر ارزشِ ذاتیِ انسان است، اگرچه مبنای این ارزشگذاری کاملاً متفاوت است. اومانیسم با محور قرار دادنِ انسان بهعنوانِ معیارِ ارزشها، و عبودیت با تأکید بر کرامتِ انسانی بهعنوانِ خلیفهٔ الهی، هر دو بهنوعی بر اهمیت و جایگاهِ ممتازِ انسان صحه میگذارند. همچنین هر دو دیدگاه به تواناییهای شناختی و خلاقانهٔ انسان توجه دارند، اما در تفسیرِ منشأ و کارکردِ این تواناییها اختلافنظرِ اساسی وجود دارد.
اما نقاطِ افتراقِ این دو دیدگاه بسیار عمیقتر و اساسیتر است. مهمترین تفاوت در تعریفِ ماهیتِ انسان نهفته است. در حالیکه اومانیسم، انسان را موجودی خودبنیاد و مستقل میداند که میتواند بدونِ اتکا به ماوراء طبیعت و خدا، به سعادت برسد، دیدگاهِ عبودیت، انسان را موجودی فقیر بالذات میداند که کمالِ واقعیِ او تنها در پرتوِ بندگیِ خدا محقق میشود. تفاوتِ دوم در منبعِ شناخت است؛ اومانیسم، عقلِ انسانی را یگانه منبعِ معتبرِ شناخت میداند (عقلباوریِ خودبنیاد)، در حالیکه عبودیت، ترکیبی از عقل و وحی را اساسِ شناختِ حقیقی میداند. تفاوتِ سوم در هدفِ نهاییِ زندگی است؛ اومانیسم، سعادتِ دنیوی و خودشکوفاییِ مادی را غایتِ زندگی میداند، اما عبودیت، قربِ الهی و زندگیِ اُخروی را هدفِ غاییِ انسان معرفی میکند.
در نهایت، این دو دیدگاه در حوزهٔ اخلاق نیز تفاوتهای بنیادین دارند. اومانیسم، اخلاق را امری قراردادی و متغیر میداند که تابعِ شرایطِ اجتماعی و تاریخی است، در حالیکه عبودیت، اخلاق را مبتنیبر فطرتِ الهی و ثابت میداند. این تفاوتهای اساسی، نهتنها در نظریه، بلکه در پیامدهای عملی و اجتماعیِ هر یک از این دو دیدگاه نیز بهوضوح قابل مشاهده است. بهطوریکه میتوان گفت این دو دیدگاه، دو جهانبینیِ کاملاً متمایز با نتایجِ عملیِ متفاوت در حوزههای فردی، اجتماعی و بینالمللی ارائه میدهند که در فصولِ بعدی بیشتر با این دیدگاهها و نظریات، آشنا خواهیم شد.