نویسنده: نهضت
فصل دوم: انسان در نظام فکری اومانیسم
سیر تاریخی اومانیسم در غرب
ج. اومانیسم مدرن
جریانهای اصلی اومانیسم مدرن
أ. اومانیسم پراگماتیک
اصطلاح و واژهی پراگماتیسم مشتق از ریشهی یونانی به معنای کنش یا عمل است که در لغت آن را به معنای اعتقاد به تقدم عمل معنی کردهاند. در ترجمهی فارسی آن، اصطلاحاتی مانند عملگرایی، مصلحتگرایی، مصلحتاندیشی، مکتب اصالت عمل و… به کار رفته است (مشکات، 1394: 69). بنابراین، پراگماتیسم یا عملگرایی، مکتبی فلسفی است که بر ارزش عملی و نتایج مشاهدهپذیر ایدهها و باورها تأکید دارد و آنها را معیار اصلی تعیین حقیقت میداند. در این مکتب، «فکر» به عنوان ابزاری برای حل مشکلات عملی و بهبود شرایط زندگی تلقی میشود، نه به عنوان ابزاری برای رسیدن به حقایق نهایی یا انتزاعی. ایده و فکر اصلی پراگماتیسم این است که درستی یک باور یا نظریه باید از طریق تأثیرات عملی آن ارزیابی شود. به عبارت دیگر، اگر یک ایده در عمل مفید و مؤثر باشد و بتواند به حل مسائل واقعی کمک کند، از دیدگاه پراگماتیستها، آن ایده درست تلقی میشود. این رویکرد به جای تمرکز بر تئوریهای مجرد، به کاربرد عملی و نتایج ملموس اهمیت میدهد.
شکلگیری اومانیسم پراگماتیک در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، نقطهعطفی در تاریخ اندیشهی غربی محسوب میشود. این جریان که عمدتاً در آمریکا و حول آثار فیلسوفانی چون چارلز سندرز پیرس، ویلیام جیمز و جان دیوی شکل گرفت، از چند جهت با اومانیسم کلاسیک تفاوت داشت. نخست آنکه به جای تأکید بر عقلانیت انتزاعی، بر «عملگرایی» به عنوان معیار حقیقت تأکید میورزید. از دیدگاه پراگماتیستها، مفاهیمی مانند «عقل» و «حقیقت» نه اموری مطلق و جهانشمول، بلکه ابزارهایی انطباقی هستند که در بسترهای خاص تاریخی و فرهنگی معنا مییابند. ویلیام جیمز در کتاب پراگماتیسم با طرح مفهوم «حقیقت به مثابه آنچه کارآمد است»، بنیانهای معرفتشناختی جدیدی را پایه گذاشت که در آن، ارزش هر ایده به پیامدهای عملی آن وابسته بود. این نگرش به طرز چشمگیری با تصور دکارتی از عقلانیت به عنوان جوهر ثابت انسان تفاوت داشت (مشکات، 1394: 41).
بنابراین، اومانیسم پراگماتیک با تأکید بر عملگرایی و انعطافپذیری در تعریف حقیقت، نگاهی نو به مفهوم انسان و نقش او در جهان ارائه داد. این جریان فکری با رد ایدههای جهانشمول و تأکید بر کاربرد عملی اندیشهها، به تقویت انسانمحوری و توجه به شرایط متغیر زندگی کمک کرد.