نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسان شناسی
ب. فطرت الهی انسان
در دیدگاه اسلام، فطرت به عنوان یکی از مبانی اصلی در شناخت طبیعت واقعی انسان مطرح است. اسلام بر این باور است که انسان از ذاتی پاک و سالم برخوردار است که در آن تمایل ذاتی به شناخت خداوند و حرکت به سوی معنویت وجود دارد. این فطرت نه تنها منبع هدایت داخلی انسان است، بلکه زمینه لازم برای تحقق کمال و رسیدن به مقام قرب الهی را فراهم میکند.
قرآن کریم در این باره میفرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّـهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّـهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» (روم: ۳۰). که برجسته میکند انسان بر روی یک فطرت سالم و ثابت آفریده شده است که در صورت حفظ و تقویت آن، راهگشای هدایت و کمال است. این آیه نشان میدهد دین اسلام نه تنها با فطرت انسان در تضاد نیست، بلکه با آن هماهنگ است و اسلام را به عنوان دین فطرت معرفی میکند.
فطرت انسان در متون اسلامی، به عنوان سرشت الهی و غایتدار انسان تعریف شده است. این سرشت، ظرفیت بالقوه شناخت خداوند و تمایل به عبادت و اخلاق حسنه را در وجود او به وجود آورده است. حدیث مشهور «کُلُّ مَولُودٍ یُولدُ عَلَى الفِطرَةِ» (متفق علیه). نشان میدهد که انسان در آغاز وجود خود، بدون انحراف و تحریف است و تنها تحت تأثیر محیط و عوامل بیرونی دچار فساد و انحراف میشود. این دیدگاه، اسلام را از نظامهای فکری دیگر که انسان را موجودی مستعد انحراف یا فقط مادی میدانند، متمایز میکند. این تمایل ذاتی به سوی خداوند در آیه مهمی از قرآن کریم نیز برجسته شده است: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا» (اعراف: ۱۷۲). این آیه از قرآن کریم بیان می¬کند که خداوند قبل از اینکه انسان در دنیا به وجود آید، تمامی ذریه آدمی را فرامیخواند و از آنها گواهی میگیرد که «آیا من پروردگارتان نیستم؟» و آنها پاسخ میدهند «بلی، شهدنا». این گواهی ازلی، نشان از وجود یک تمایل ذاتی در انسان به سوی خداوند دارد که در عمق وجودش جاری است و بنیان فطرت الهی را تشکیل میدهد.