نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مبانی انسانشناسی
ج. کرامت ذاتی انسان - پیامدهای کرامت انسانی
نظریه کرامت ذاتی انسان در نظام اسلامی دارای پیامدهای عملی مهمی در عرصههای مختلف اجتماعی و حقوقی است. احترام به تمام انسانها صرفنظر از نژاد، جنسیت و دین یکی از این پیامدهاست. در اسلام حتی با کافران نیز باید با احترام برخورد کرد. پیامبر اکرم(ص) در حدیثی میفرمایند: «الخلق کلهم عیالالله فأحبهم إلیالله أنفعهم لعیاله» (رواه الطبرانی فیالکبیر86/10). همه مردم خانواده خدا هستند و محبوبترین آنها نزد خدا کسی است که به این خانواده بیشترین نفع را برساند. این نگاه فراگیر نشاندهنده عمق دیدگاه اسلامی درباره کرامت انسانی است. ممنوعیت هرگونه تحقیر و توهین به انسان نیز از نتایج مهم این نظریه است. قرآن در سوره حجرات میفرماید: «وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ» (حجرات: 11). این دستور عام، شامل تمام انسانها میشود و هیچ استثنایی ندارد. لزوم رعایت حقوق اساسی انسانها نیز ریشه در همین کرامت ذاتی دارد. حق حیات، حق آزادی، حق مالکیت و دیگر حقوق بنیادین که در فقه اسلامی به تفصیل مورد بحث قرار گرفتهاند، همگی از این اصل نشأت میگیرند. مسئولیتپذیری انسان در قبال خود، جامعه و خداوند نیز از دیگر پیامدهای این نظریه است. کرامت ذاتی از یکسو حق است و از سوی دیگر تکلیف. انسان به دلیل این کرامت، در برابر خود (سلامت جسم و روح)، جامعه (رعایت حقوق دیگران) و خداوند (عبادت و بندگی) مسئول است. این مسئولیتپذیری، ضامن اجرایی شدن مفهوم کرامت در جامعه است.
اما در مکاتب غربی مانند اعلامیه حقوق بشر، کرامت بیشتر جنبه حقوقی و قراردادی دارد و منشأ آن خرد جمعی و قراردادهای اجتماعی تلقی میشود. این کرامت نسبی و متغیر است و ممکن است در جوامع مختلف متفاوت تعریف شود. همچنین در این مکاتب، کرامت اغلب محدود به بعد مادی زندگی انسان است و ابعاد معنوی آن کمتر مورد توجه قرار میگیرد. در مقابل، در اسلام کرامت امری ذاتی و الهی است که منشأ آن اراده خداوند میباشد. این کرامت مطلق و تغییرناپذیر است و همهجانبه بودن آن، ابعاد مادی و معنوی زندگی را شامل میشود. این تفاوتهای بنیادین موجب شده که در نظام اسلامی، کرامت انسان مطلق و غیرقابل سلب باشد، جهانشمول باشد (نه محدود به گروه خاص) و ثابت و پایدار باشد (نه وابسته به شرایط). از دیدگاه اسلامی، کرامت غربی به دلیل قراردادی بودن، همواره در معرض تغییر و تفسیرهای متفاوت است، در حالی که کرامت اسلامی به دلیل الهی بودن، ثابت و پایدار است. همچنین کرامت در اسلام به دلیل توجه به ابعاد معنوی انسان، کاملتر و عمیقتر از تعاریف غربی است. این تفاوتها نشان میدهد که نظریه کرامت در اسلام از غنای نظری بیشتری برخوردار است و میتواند پاسخگوی نیازهای واقعی بشر باشد.