نویسنده: نهضت
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مؤلفههای انسانشناسی اسلامی
ج. تعادلمحوری
در نظام فکری اسلام، انسان به عنوان موجودی چندبعدی و جامعالاطراف تعریف میشود که هم نیازمند بهرهمندی از مواهب دنیوی است و هم مشتاق کمالات اخروی. این دیدگاه متوازن و همهجانبه، یکی از وجوه ممیزه انسانشناسی اسلامی از سایر مکاتب فکری است که معمولاً به افراط یا تفریط در این زمینه دچار شدهاند.
قرآن کریم با بیانی شیوا در سوره قصص این اصل بنیادین را تبیین میفرماید: «وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا» (قصص: 77). این آیه شریفه به روشنی نشان میدهد که اسلام نهتنها به نیازهای مادی انسان بیتوجه نیست، بلکه آن را در چارچوبی معقول و متعادل به رسمیت میشناسد. نکته ظریف اینجاست که قرآن کریم ابتدا به آخرتگرایی اشاره میکند و سپس به بهرهمندی از دنیا، که این امر نشاندهنده اولویتبندی حکیمانه دین اسلام در این زمینه است. در سوره بقره قرآن کریم دعای اهل ایمان را اینگونه نقل میکند: «رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً» (بقره: 201). این دعای جامع که مورد تأیید و تأکید پیامبر اکرم-صلی الله علیه و سلم-قرار گرفته، الگویی کامل از زندگی متعادل را ارائه میدهد. «حسنه» در دنیا شامل تمامی مواهب مادی و معنوی میشود که زندگی دنیوی را شیرین و قابلتحمل میکند، و «حسنه» در آخرت نیز شامل نعمتهای اخروی و رضوان الهی است.
نگاه اسلام به دنیا، نگاهی ابزاری و کاربردی است. در روایات متعدد، دنیا به مزرعه آخرت تشبیه شده است. این تشبیه زیبا نشان میدهد که دنیا محل کِشت و کار است و آخرت زمان برداشت محصول. در قول مشهور آمده که برخی آن را سخن علما و برخی هم حدیث میدانند: «الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ». این نگاه فعالانه و سازنده به دنیا، کاملاً متفاوت از دیدگاه افراطیِ منفی به دنیا یا نگاه مادیگرایانه محض است (عماره، 1397: 26-27). قرآن کریم در سوره حدید با بیانی هشداردهنده میفرماید: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ» (حدید: 20). این آیه به ظاهر دنیا را تحقیر میکند، اما در واقع هشداری است در برابر دنیاگراییِ افراطی. نکته دقیق اینجاست که قرآن ارزش ذاتیِ دنیا را نفی نمیکند، بلکه ارزش آن را در نسبت با آخرت میسنجد. دنیا زمانی مذموم است که به هدف نهایی تبدیل شود، نه وقتی که به عنوان وسیلهای برای تعالیِ روحی مورد استفاده قرار گیرد.