تالیف: سید ابوالحسن ندوی
اوضاع طبیعی و جغرافیایی
شهر «یثرب» هنگام هجرت نبوی به چند منطقه تقسیم شده بود که در هر منطقه قبایل عرب و یهود با هم سکونت داشتند و هر منطقهای در اختیار یکی از قبایل بود. این مناطق دو نوع بودند:
- نوع اول: مناطقی که دارای زمینهای کشاورزی و خانههای مسکونی و مردم بودند.
- نوع دوم: مناطقی که پناهگاهها و قلعههای محکمی در آن وجود داشت. مجموع این قلعهها در یثرب به ۵۹ «اطم» (قلعه) میرسید.
دکتر «ولفنسون» در وصف این اطام (قلعهها) میگوید:
این اطام قلعهها در یثرب اهمیت خاصی داشتند. افراد قبیله هنگام تهاجم دشمن به این پناهگاهها میرفتند و زمانی که مردان قبایل به جنگ میرفتند، زنان، کودکان و افراد ناتوان به این جایگاهها پناه میکردند. از این اطام قلعهها به عنوان انبارهای میوه و غله نیز استفاده میشد تا از دستبرد دزدان و غارتگران محفوظ بمانند. همچنین، اموال و اسلحه نیز در آنها نگهداری میشد.
کاروانهای تجاری با بارهای سنگین در کنار همین دژها فرود میآمدند و بازارهایی در جلوی آنها دایر میکردند.
گمان میرود که در داخل دژها عبادتگاه و آموزشگاه نیز وجود داشته باشد، زیرا در آنها وسایل و اشیای گوناگون و کتب زیادی موجود بوده است. به همین دلیل، زعما و رهبران یهود جهت بحث و گفتگو و امضای قراردادها و پیمانها و قسم خوردن به کتابهای مقدس، در این مکانها جمع میشدند.
دکتر ولفنسون در مورد کلمه «اطم» میگوید:
این کلمه از زبان عبرانی گرفته شده و به معنی «گوشهایش را بست» است. «اطم» به دریچههایی اطلاق میشود که در دیوارها قرار دارند و از بیرون بسته و از داخل باز میشوند. دکتر ولفنسون میافزاید که دیوار ضخیم نیز «اطم» گفته میشود.
بر اساس این میتوانیم فرض کنیم که یهودیان به این دلیل به قلعهها «اطم» میگفتند که توانستند دروازههای آنها را ببندند، گرچه در بیرون دریچههایی وجود داشت که از داخل باز میشدند.