نبی رحمت

تالیف: سید ابوالحسن ندوی
اوضاع دینی و اجتماعی
عرب‌ها از نظر عقیده و آیین پیرو قریش بودند. آنها به قریش به‌عنوان متولیان بیت‌الله و رهبران مذهبی و الگوی عقیده و عمل می‌نگریستند. عرب‌ها ضمن این‌که بت‌پرست بودند، به بت‌های مورد پرستش قریش و اهل حجاز اهمیت بیشتری قائل بودند. البته برخی از قبایل به برخی از بت‌ها دلبستگی خاصی داشتند؛ از جمله «منات» که یک بت قدیمی بود و اهالی «مدینه» آن را بسیار دوست می‌داشتند. «أوس» و «خزرج» آن را مقدس می‌دانستند و شریک خدا قرار می‌دادند. این بت در مقابل کوه «قدید»، کوهی که در قسمت ساحلی میان مکه و مدینه قرار دارد، قرار داشت. «لات» بت محبوب اهل «طائف» و «عزی» بت ملی اهالی «مکه» محسوب می‌شد. اهالی این شهرها نسبت به بت‌های مخصوص خود بسیار متعصب و با احساسات بودند. مردم «مدینه» بت‌هایی از چوب و غیره در خانه‌های خود می‌ساختند و آنها را به نام «منات» نامگذاری می‌کردند، همچنان‌که عمرو بن الجموح، سردار بنی سلمه، قبل از اسلام آوردن همین کار را کرده بود.
«امام احمد» از طریق «عروه از عایشه صدیقه» (رضی‌الله عنها) در تفسیر آیه (إِنَّ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطُوفَ مَا) چنین نقل کرده است:
صفا و مروه از شعایر و نشانه‌های خداوند تعالی هستند، پس هر کس حج کند یا عمره بجا آورد، گناهی نیست بر او که طواف کند بین این دو.
انصار قبل از اینکه اسلام بیاورند، به نام «منات» تلبیه می‌کردند و آن را می‌پرستیدند و هر کسی که حج را به نام منات آغاز می‌کرد، طواف «صفا» و «مروه» را صحیح نمی‌دانست. به همین دلیل، آنها بعد از اینکه مشرف به اسلام شدند، از رسول اکرم (صلی‌الله علیه و سلم) پرسیدند: «یا رسول‌الله، ما در زمان جاهلیت صحیح نمی‌دانستیم که طواف «صفا» و «مروه» را انجام بدهیم»، سپس این آیه نازل شد:
(لَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطُوفَ مَا)
صفا و مروه از شعایر و نشانه‌های خداوند تعالی هستند.
در «مدینه» هیچ بت دیگری را سراغ نداریم که مانند «لات»، «منات»، «عزی» و «هبل» مشهور باشد و مردم از راه‌های دور به قصد زیارت آن بیایند. چنین معلوم می‌شود که بت در «مدینه» مانند «مکه» فراوان نبود، اما در «مکه» هر خانه‌ای یک بت مخصوص داشت. بت‌ها در بازار خرید و فروش می‌شدند و گویا مکه در بت‌پرستی مقام پیشوایی و رهبری داشت و «مدینه» تابع آن بود. مردم «مدینه» سالی دو بار جشن می‌گرفتند و به لهو و لعب می‌پرداختند. وقتی حضرت رسول اکرم (صلی‌الله علیه و سلم) به «مدینه» تشریف آوردند، خطاب به اهل «مدینه» فرمودند:
(قَدْ أَبْدَلَكُمْ اللَّهُ تَعَالَى عَمَّا خَيْرًا مِّنْهَا، يَوْمَ الْفِطْرِ وَالْأَضْحَى)
«خداوند متعال در عوض آن دو روز، دو روز بهتر عنایت فرمود، یکی روز عید فطر و دیگری عید اضحی (عید قربان).»
بعضی از شارحان معتقدند که آن دو روز «نوروز» و «مهرگان» بودند که غالباً آنها را از فارس‌ها گرفته بودند.