نویسنده: محبوبی
فصل دوم: دموکراسی
- انواع دموکراسی
دموکراسی بهعنوان یک اندیشهی سیاسی، انواع مختلفی دارد و از زوایای مختلفی قابل دستهبندی است که هر یک ویژگیها و اصول خاص خود را دارند. بر حسب این که هدف اصلی اندیشهی سیاسی دموکراسی تأمین آزادی فرد، فضیلت مدنی یا برابری سیاسی باشد، تقسیمبندی مثل دموکراسی لیبرال یا دموکراسی مشارکتی حاصل میشود. بر حسب این که مردم مستقیماً یا به طور غیرمستقیم در سیاست و حکومت مشارکت میکنند، از دموکراسی مستقیم و دموکراسی مبتنی بر نمایندگی سخن گفته میشود. همچنین بر حسب این که آیا اساس دموکراسی حکومت اکثریت است یا حکومت قانون، شکل دموکراسی فرق میکند. مدلهای مختلفی از دموکراسی ارائه شده است تا آنجا که دیوید هلد در کتاب «مدلهای دموکراسی» از 9 مدل دموکراسی نام گرفته است (هلد، 1384). در ذیل به ذکر انواع دموکراسی از زوایای مختلف پرداخته شده است:
أ. دموکراسی مستقیم
دموکراسی مستقیم را میتوان این گونه تعریف کرد: دموکراسی به معنی حکومت مردم، در مقابل حکومت نمایندگان مردم، به نام دموکراسی مستقیم یا مشارکتی خوانده میشود (بشیریه، 1381: 179)؛ یعنی مردم مستقیم و بدون انتخاب نمایندگانی بهعنوان میانجی، بر خود حکومت میکنند و اگر ضرورتی احساس کردند، مناصب دولتی را میان شهروندان میگردانند؛ بنابراین دموکراسی مشارکتی مداخلهی گسترده و فعال شهروند در فرایند حکومت را بر خود ایجاب میکند؛ معنای آن تنها «حکومت برای مردم» نیست، بلکه «حکومت مردم و توسط مردم» است. از این دیدگاه، دموکراسی مشارکتی یا مستقیم، نفس دموکراسی است که بهدرستی درک شده باشد (لیپست، 1383: 2/696).
برخی از نویسندگان دموکراسی مستقیم را نه یکی از انواع دموکراسی، بلکه جوهر دموکراسی قلمداد نمودهاند که انواع دیگر، انحرافی از آن بهحساب میآید. به عبارت دیگر، دموکراسی مستقیم را دموکراسی به معنی حقیقی کلمه میدانند، درحالیکه دموکراسی به مفهوم حکومت نمایندگان مردم یا تعدادی از گروههای برگزیده را دموکراسی به معنی مجازی و استعاری آن میشمارند. در دموکراسی به معنای نمایندگان مردم، حاکمیت مردم در قالب قانون اساسی به نمایندگان منتخب مردم واگذار میشود که عملاً حکومت و ادارهی امور جامعه را به دست میگیرند و در مقابل مردم مسئول به شمار میروند؛ بنابراین مردم صرفاً به مفهومی انفعالی دارای حاکمیت هستند؛ یعنی بر کار حکام منتخب خود صرفاً نظارت میکنند و با انتخاب یا عدم انتخاب آنها دربارهی صلاحیت و توانایی ایشان داوری مینمایند. از نگاه طرفداران دموکراسی مستقیم یا مشارکتی، دموکراسی به معنای نمایندگی دموکراسی ضعیف یا حداقل است. امروزه به دلیل تراکم جمعیت، پایبندی به دموکراسی مستقیم مشکل و تا حدودی ناممکن به نظر میرسد. از این جهت این نوع از دموکراسی در شهرهای بزرگ کنار گذاشته شده است.